Bu derste amaç ağız taklidi yaptırmak değil, öğrencinin aile içinde duyduğu bir biçimi bağlam yardımıyla anlamlandırmasıdır. İzmir örnekleri sınırlı bir karşılaştırma sunar; bütün bölgeleri temsil etmez. Derse ses kaydı ekli değildir.

Temel fikir

Ağız kavramını bir dilin yerel konuşma çeşidi olarak tanıtın. Öğrenciden söz varlığı farkını söyleyiş farkından ayırmasını isteyin: İzmir’de gevrek sözü simit, çiğdem sözü ay çekirdeği için kullanılabilir. Bunlar sözcük seçimiyle ilgilidir. İzmir’de de belgelenen geliyom söyleyişi ise standart yazıdaki geliyorum biçiminin kısalmasıdır; ayrı bir fiil değildir. Bu söyleyişin yalnızca İzmir’e özgü olduğunu ileri sürmeyin. Gevrek derken simidi mi kastediyorsun? sorusuyla anlamı doğrulama çalışması yaptırın.

Karşılaştırılacak kalıplar
Yerel / sözlü biçimYaygın ad / standart yazımÖzellik
gevreksimitİzmir: söz varlığı
çiğdemay çekirdeğiİzmir: söz varlığı
geliyomgeliyorumİzmir: söyleyiş kısalması; ayrı bir fiil değil

Örnekler

  • Teyzem kahvaltı için iki gevrek aldı.
  • Dedem balkonda çiğdem yiyor.
  • Biz evde bu kelimeyi kullanıyoruz.
  • Gevrek derken simidi mi kastediyorsun?
  • Bu kelime sizin köyde de kullanılıyor mu?
  • Anlamını bilmediğim bir kelime duyunca dedeme soruyorum.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Aileden öğrenilen bir sözü doğrudan yanlış ilan etmek, öğrencinin bildiği Türkçeyi değersizleştirebilir. Öte yandan çiğdem her bağlamda atıştırmalık değildir; çiçek adı da olabilir. Öğrencinin bağlama bakıp bakmadığını ve yazı diline geçerken söyleyiş kısalmasını aynen yazıp yazmadığını kontrol edin.

Kendin dene

  1. İzmir'deki teyzen kahvaltı için iki gevrek aldı. Buradaki yiyeceğin yaygın adı nedir?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    simit

    simit: kahvaltı bağlamı ve iki tane alınması, gevrek sözünün burada bir yiyeceği adlandırdığını gösterir; sıfat anlamı hedeflenmez.

  2. Balkon örneğinde çiğdem hangi atıştırmalıktır? Yaygın adını yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    ay çekirdeği / çekirdek

    ay çekirdeği ya da çekirdek: balkonda bir şey yeme bağlamı, çiçek adından çok atıştırmalık anlamını destekler. Öğrenci seçimini bağlamla açıklamalıdır.

  3. Konuşmayı yansıtan geliyom biçiminin standart yazımını yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    geliyorum

    geliyorum: konuşan kişi kendisinin geldiğini söylüyor. Standart yazıma dönüş, fiili veya zamanı değiştirmeden tam biçimi geri getirir.

  4. Anlamı doğrulayan soruyu tamamlayın: Gevrek derken simidi mi ___? (kastetmek)

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    kastediyorsun

    kastediyorsun: derken ile kurulan soru, karşıdaki kişinin sözcükle neyi anlattığını sorar. Amaç konuşmayı düzeltmek değil, anlamı doğrulamaktır.

Bugün kullan

İkili çalışmada bir kişi gevrek sözünü kullansın, diğeri anlamını sorsun. Açıklama ve yanıtla konuşmayı dört repliğe tamamlatın. Ardından gevrek / simit ile geliyom / geliyorum çiftlerinin hangi tür farkı gösterdiğini gerekçelendirmelerini isteyin.