Bu özgün kurmaca öyküyü, anlatıcının ilk yorumunu yeni bilgilerle değiştirmesi üzerinden işleyin. İlk okumada defterin neye benzediğini, ikinci okumada bu izlenimi hangi ayrıntıların geçersiz kıldığını sorun. Öğrencilerden yanıtlarını metne dayandırmalarını isteyin.

Temel fikir

Odak, bakış açısındaki değişimi ve bilginin kaynağını izlemektir. Düşündüm ile sunulan ilk yargıyı, annenin aktardıkları ve el yazısındaki değişimle karşılaştırın. Son bölümdeki Hatırlayanlar başlığı, isim listesi ve telefon birlikte yorumlandığında anlatıcının yeni amacı belirginleşir; öğrencinin çıkarımla açık bilgiyi ayırmasını sağlayın.

Metni oku

Dedemin ölümünden bir yıl sonra, annemle eski evindeki kitapları ayırıyorduk. Alt raftaki sözlüğü kaldırınca arkasından ince, kahverengi bir defter çıktı. Kapağında herhangi bir başlık yoktu. Dedem defteri yıllarca saklamış. İçindeki tarihler, benim doğumumdan çok öncesine aitti.

İlk sayfalarda isimler, yanlarında da rakamlar vardı. Bazı satırların sonuna “tamamlandı” yazılmıştı. Dedemin bir zamanlar küçük bir bakkal dükkânı işlettiğini biliyordum. Bu yüzden defterin, müşterilerin borçlarını kaydettiği bir hesap defteri olduğunu düşündüm. Anneme uzatırken “Acaba bunları kimse ödemedi mi?” diye sordum. Annem sayfaları dikkatle çevirdi. Bir ismin üzerinde durdu, sonra gülümsedi.

“Bu Nermin, eski komşumuz,” dedi. “Dedene borcu olduğu için gelmezdi. Kendi başına gazete okuyabilmek istiyordu.” Annemin anlattığına göre dedem, dükkânı kapattıktan sonra birkaç komşusuyla arka odada buluşurmuş. Dedem öğretmen olmadığı hâlde komşularına okuma yazma öğretmişti. Masanın etrafına oturur, önce kısa kelimelerle çalışırlarmış. Yanlış yapan olduğunda dedem hemen düzeltmez, yeniden denemesi için beklermiş.

Sayfalara tekrar baktım. İsimlerin yanındaki rakamlar para miktarını değil, okunan sayfaları gösteriyordu. Bir yerde “Kendi mektubunu yazdı” notu vardı. Daha ileride aynı isim, önce titrek harflerle, sonra daha düzgün bir yazıyla birkaç kez tekrarlanmıştı. Annem, ilk notların dedemin el yazısı olduğunu, sonraki sayfalarda ise komşuların da yazmaya başladığını söyledi. Böylece “tamamlandı” kelimesinin bir borcun ödendiğini göstermediğini anladım; o günkü çalışmanın bitirildiği anlamına geliyordu.

Dedemi hep az konuşan, akşamları erkenden uyuyan biri olarak hatırlıyordum. Meğer benim tanımadığım yıllarda, başkalarının ilk cümlelerini sabırla dinlemişti. “Bize neden anlatmadı?” dedim. Annem omuzlarını kaldırdı. “Sormadık ki. Belki de anlatılacak büyük bir şey yaptığını düşünmüyordu.” Bu, annemin tahminiydi; dedemin ne düşündüğünü artık öğrenemezdik.

Son sayfa hâlâ boştu. Önce onu da eksik kalmış bir iş gibi gördüm. Defteri kapatmak üzereyken boş sayfanın ne işe yarayabileceğini anladım. Üstüne “Hatırlayanlar” yazıp altına annemin adını ekledim. Anneme, “Nermin Hanım'ın telefon numarası sende var mı?” diye sordum. Biraz sonra telefon çalarken kalemimi boş satırın üzerinde hazır tuttum.

Örnekler

  • Dedem defteri yıllarca saklamış.
  • Annem sayfaları dikkatle çevirdi.
  • Son sayfa hâlâ boştu.
  • İsimlerin yanındaki rakamlar para miktarını değil, okunan sayfaları gösteriyordu.
  • Dedem öğretmen olmadığı hâlde komşularına okuma yazma öğretmişti.
  • Defteri kapatmak üzereyken boş sayfanın ne işe yarayabileceğini anladım.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci tamamlandı sözcüğünden borcun ödendiğini ya da herkesin okuma yazmayı bütünüyle öğrendiğini çıkarmamalı; metin yalnızca o günkü çalışmanın bittiğini söylüyor. Annenin belki ile sunduğu açıklama da dedenin suskunluğunun kesin nedeni olarak aktarılmamalı.

Kendin dene

  1. Anlatıcı başlangıçta defteri ne sanıyor? Seçin: hesap defteri / adres defteri.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    hesap defteri / bir hesap defteri

    hesap defteri: İsimler ve rakamlar, dedenin eskiden bakkal olmasıyla birleşince anlatıcıyı bu yoruma götürüyor. Yanıt, ilk izlenimi anlatır; defterin gerçek işlevini değil.

  2. Rakamlar gerçekte neyi gösteriyor? Tamamlayın: Rakamlar ___ gösteriyor.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    okunan sayfaları / sayfaları

    okunan sayfaları: Annenin okuma çalışmalarını anlatması ve mektup yazıldığına ilişkin not, rakamların öğrenme süreciyle bağlantısını kuruyor. Bunlar para miktarı olarak okunamaz.

  3. “Tamamlandı” burada ne demek? Seçin: çalışma bitti / borç ödendi.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çalışma bitti / o günkü çalışma bitti

    çalışma bitti: Anlatıcı, işaretin o günkü çalışmayı gösterdiğini açıkça belirtiyor. Metinde para ödenmiyor; tüm öğrenme sürecinin bittiği de söylenmiyor.

  4. Son sahnede anlatıcı büyük olasılıkla ne yapmaya hazırlanıyor? Seçin: anıları toplamaya / borçları toplamaya.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    anıları toplamaya

    anıları toplamaya: Başlığa hatırlayanların yazılması, annenin adının eklenmesi ve telefon sırasında kalemin hazır tutulması, anlatılanları kaydetme niyetini gösteriyor. Tamamlanmış bir anı derlemesi henüz yok.

Bugün kullan

Öğrencilerden dört cümle yazmalarını isteyin: ilk yorum, yorumu değiştiren kanıt, dedenin öğrenilen geçmişi ve olası devam. Devamı son paragraftaki iki ayrıntıya dayandırsınlar; metinde bulunmayan bir ayrıntı eklerlerse belki ile belirsizliğini göstersinler.