Bu derste amaç öğrencinin bir ağız taklidi yapması değil, değişen sesin arkasındaki tanıdık sözcüğü bağlamdan bulmasıdır. Sayfada ses kaydı yoktur; yazılı çiftleri bir bölgenin ses kaydı gibi sunmayın.
Temel fikir
Ölçünlü Türkçenin İstanbul ağzını temel aldığını, bunun İstanbul’daki herkesin aynı konuştuğu anlamına gelmediğini açıklayın. Kuzeydoğu Karadeniz ağızlarının bazılarında ünlü düzleşmesi görülür. kül / kil çiftinde dil öndeyken dudağın ü için yuvarlandığını, i için yuvarlanmadığını gösterin. Ege’de Muğla ağzında söz başındaki k sesinin ötümlüleşmesi görülür; kaz / gaz çiftiyle ötümlülük farkını duyumsatın. Güneydoğu’da Urfa ağzında yazı dilindeki k, yok sözcüğünün bölgesel karşılığında olduğu gibi, tam kapanma yerine sürtünmeli bir sese karşılık gelebilir. Bu özellikleri bütün bölgeye uygulanan dönüşüm kuralları olarak değil, bağlamla sınanan yerel ipuçları olarak öğretin.
| Ölçünlü sözcük | Karşıt sesli ölçünlü sözcük |
|---|---|
| kül | kil |
| kaz | gaz |
Örnekler
- Bu kapı zor açılıyor.
- Kül rüzgârda etrafa savruldu.
- Bu odada ışık yok.
- kül
- kil
- kaz
- gaz
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci duyduğu her i sesini ü, her g sesini k yapmamalıdır: kil ile kül, gaz ile kaz ölçünlü dilde ayrı sözcüklerdir. Yanlış anlamlandırmayı düzeltirken bölgesel söyleyişi dil hatası olarak etiketlemeyin. Tek sesten memleket çıkarılamaz.
Kendin dene
Yanma sonrasında kalan maddenin standart yazımını seçin: kül mü, kil mi?
Cevabı veya örnek cevabı göster
kül
kül: Yanma sonrasında kalan maddeden söz edildiği için kil seçilemez. Öğrencinin duyduğu ses kadar anlamı da kullanıp standart yazımdaki ü harfine ulaştığını denetleyin.
Muğlalı bir konuşucu, odaya girip çıkarken açtığımız nesnenin adını söz başında ötümlü bir sesle söylüyor. Sözcüğü standart yazımla yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
kapı
kapı: Verilen anlam, açılıp kapanan nesneyi belirler. Bölgesel söyleyişte başlangıcın ötümlü olması, standart yazımda g kullanmayı gerektirmez.
Standart yazımla tamamlayın: Bu odada ışık ___. Işık bulunmuyor; son ünsüzün bölgesel söyleyişte sürtünmeli olması yazımı değiştirmez.
Cevabı veya örnek cevabı göster
yok
yok: Cümlede ışığın bulunmadığı söylenir. Son seste sürtünme duyulabilmesi, standart yazımdaki k harfini h ile değiştirmez.
Tek bir ses özelliğinden konuşucunun şehri kesin olarak belirlenebilir mi? evet ya da hayır yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
hayır
hayır: Bir ses özelliği birden çok yerde bulunabilir; aynı yörede de farklı söyleyişler vardır. Öğrenciden kesin şehir tahmini yerine gözlemini gerekçelendirmesini bekleyin.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Yanma sonrasında kalan maddenin standart yazımını seçin: kül mü, kil mi?
Muğlalı bir konuşucu, odaya girip çıkarken açtığımız nesnenin adını söz başında ötümlü bir sesle söylüyor. Sözcüğü standart yazımla yazın.
Standart yazımla tamamlayın: Bu odada ışık ___. Işık bulunmuyor; son ünsüzün bölgesel söyleyişte sürtünmeli olması yazımı değiştirmez.
Tek bir ses özelliğinden konuşucunun şehri kesin olarak belirlenebilir mi? evet ya da hayır yazın.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilere kül / kil ve kaz / gaz çiftlerini söyletip dudak yuvarlaklığı ile ötümlülüğü ayrı ayrı fark ettirin. Cümlelerdeki kapı, kül ve yok sözcüklerini buldurun; olası ses değişimini ve yazımın neden korunduğunu açıklamalarını isteyin.