Bu B1 çalışması yeni bir ses bilgisi kuralı öğretmez; bilinen seslerin art arda kullanımını çalıştırır. Altı özgün cümleyi kısa–uzun eşleriyle ele alın: 1 ve 4, 2 ve 5, 3 ve 6. Bunlar gelenekten alınmış tekerlemeler değildir. Derse ses kaydı eklenmemiştir. Yazılı sorular sözcük seçimini yoklar; öğrencinin söyleyişini ölçmez.

Temel fikir

Sözcükten kısa cümleye, oradan uzun cümleye geçin. Öğrenci önce zorlandığı sözcüğü, ardından cümleyi yavaşça üç kez söylesin; ses ayrımı korunuyorsa hızı biraz artırsın. s sesinde dilin önü üst dişlerin arkasındaki diş etine yaklaşır; ş sesinde daralma biraz daha geridedir. Her ikisinde de hava dar bir aralıktan geçer. c ve ç kısa bir kapanma ve açılmayla oluşur; c ötümlü, ç ötümsüzdür. tas/taş ve cam/çam çiftlerini anlamlarıyla hatırlatın. Hedef, bu ayrımları cümle uzadığında da korumaktır.

Karşılaştırılacak kalıplar
Ses çiftiBirinci sözcükİkinci sözcük
s / ştastaş
c / çcamçam

Örnekler

  • Suna şu şişeyi sana uzattı.
  • Cem çamın yanında çay içti.
  • Şule sarı tası taşın yanına koydu.
  • Suna şu şişeyi sana, sarı şişeyi Şule'ye uzattı.
  • Cem çamın yanında çay içti, Ceren camı sildi.
  • Şule sarı tası taşın yanına, Suna taşı tasın yanına koydu.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Art arda gelen ş seslerinden sonra öğrenci s sesini de ş yapabilir. Üçüncü örnekte tası ile taşın aynı nesneyi göstermez. Öğrencinin cümleyi bitirme hızına değil, hangi nesneyi söylediğine dikkat edin. Hata çıkarsa bütün cümleyi daha hızlı tekrarlatmak yerine ilgili iki sözcüğü ayırın.

Kendin dene

  1. Boşluğu tası belirten sözcükle tamamlayın: tası mı, taşı mı?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    tası

    tası: İstenen nesne bir tastır; sözcüğün kökü tas, buradaki belirtme durumu eki -ı olur. Taşı seçilirse Şule’nin koyduğu nesne taş olur ve verilen anlam değişir.

  2. Boşluğu çam ağacını belirten sözcükle tamamlayın: camın mı, çamın mı?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çamın

    çamın: Cümlede çay içilen yer bir çam ağacının yanıdır; bu nedenle kökün ilk sesi ötümsüz ç olmalıdır. Camın aynı ekle kurulur ama camı gösterir; ekin ortak olması kökleri eşitlemez.

  3. Boşluğu camı belirten sözcükle tamamlayın: camı mı, çamı mı?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    camı

    camı: Ceren’in sildiği nesne camdır. Ötümlü c yerine ötümsüz ç söylenirse nesne çam ağacı olur. İki seçenekte de bulunan -ı, bu anlam ayrımını ortadan kaldırmaz.

Bugün kullan

Öğrenciye bir kısa–uzun çift seçtirin ve s/ş ya da c/ç harflerini işaretletin. Önce zor sözcükleri, sonra her cümleyi yavaşça üçer kez söyletin. Ayrım korunuyorsa hızı artırın; karışıyorsa kısa cümleye dönün. Diğer on iki dil grubundan gelen öğrencilerde hangi ses karşıtlığında zorlandıklarını ayrı ayrı gözleyin. Tarayıcı Türkçe ses sunuyorsa cihaz sesi ek bir yardımcı olabilir.