Bu ders, hitap biçimlerinin edimbilimsel değerini çalıştırır. Öğrencilerden her özgün diyalogda kimin kime seslendiğini ve önceki hitabı belirlemelerini isteyin. Örnekler herhangi bir diziden alınmamıştır; her konuşmada iki kişi vardır.

Temel fikir

Bir kişiye seslenirken sen yerine beklenmedik biçimde siz kullanmak mesafe koyma işlevi görebilir. Dördüncü örnekteki Siz bilirsiniz, önceki samimi hitaptan sonra tartışmayı soğuk biçimde kapatır. Ters yöndeki değişim beşinci örnekte öfkeye, altıncı örnekte ise açıkça önerilen yakınlığa eşlik eder. Tahtada yalnız zamirleri değil, sana/size, seni/sizi biçimlerini ve kişi eklerini de işaretletin. Beni anlıyor musunuz? cümlesinde zamir söylenmez; hitabın kişi bilgisi yine de korunur. Öğrenciden tek bir duygu etiketi ezberlemesini değil, yorumunu önceki ve sonraki sözlerle gerekçelendirmesini bekleyin.

Örnekler

  • Bana neden siz diyorsun?
  • Sen bana güvenmiyor musun?
  • Bana sen diyebilirsiniz.
  • — Sen beni hiç dinlemiyorsun. — Yine aynı tartışma. — Siz bilirsiniz. Artık karışmıyorum.
  • — Sizi dinliyorum, devam edin. — Bu karar sizi ilgilendirmez. — Sen bana böyle konuşamazsın!
  • — Size nasıl hitap edeyim? — Bana sen diyebilirsiniz. — Peki, sen ne düşünüyorsun?
  • Beni anlıyor musunuz, yoksa konuşmayı bitirelim mi?

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci siz biçimini her durumda çoğul, sen biçimine geçişi de otomatik olarak dostluk sayabilir. Önce muhatap sayısını sabitleyin. Ardından aynı hitabın farklı tonlarla okunabileceğini gösterin; bağlamın izin vermediği kesin bir niyet yorumu istemeyin.

Kendin dene

  1. Dördüncü örnekte konuşmacı artık karışmayacağını söyleyerek geri çekiliyor. Bu bağlamda hangi yorum daha uygun: mesafe mi, yakınlık mı? Tek sözcük yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    mesafe

    mesafe: Konuşmacı, geçiştirilen itirazının ardından artık karışmayacağını söylüyor. Bu geri çekilme, yeni resmî hitabın yakınlık değil uzaklaşma olarak okunmasını destekler.

  2. Beşinci örnekte resmî hitabın yerini Sen bana böyle konuşamazsın! sözü alıyor. Son replik öfke mi, samimiyet mi ifade ediyor? Tek sözcük yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    öfke

    öfke: Son replik, karşıdakinin konuşma biçimine itiraz ediyor. Yakınlık kurmaya yönelik bir davet bulunmadığından hitap değişimi burada çatışmayı artırıyor.

  3. Bir kişiye samimi hitap kullanabileceğini söyleyin. Boşluğu sen veya siz ile doldurun: Bana ___ diyebilirsiniz.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    sen

    sen: Konuşmacı samimi hitaba açıkça izin veriyor. diyebilirsiniz biçimi ise bu izni verirken karşısındakine hâlâ resmî hitap ettiğini gösteriyor.

  4. Beni anlıyor musunuz? sorusu tek kişiye yöneltiliyor. Fiil biçimi, söylenmeyen hangi zamirle uyumlu: sen mi, siz mi?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    siz

    siz: musunuz biçimi kişi bilgisini taşıyor. Soruda tek muhatap belirtildiği için burada çoğul bir gruba değil, bir kişiye resmî biçimde sesleniliyor.

Bugün kullan

İkilere dört repliklik bir arkadaş tartışması yazdırın. Bir konuşmacı resmî hitaba geçsin; karşılık bunun mesafe mi şaka mı olduğunu belli etsin. Öğrenciler kişi eklerini işaretleyip yorumlarını gerekçelendirsin. Sonra duygusal monologlar dersine geçin.