Bu B1 dersinde öğrencinin doğrudan soruyu bir bilme ya da merak etme cümlesinin nesnesi olarak kurmasını hedefleyin. Önce eksik bilgiyi soran yapılarla evet veya hayır yanıtı bekleyen yapıları ayırın; ardından ana cümle ile yan cümlenin öznelerini işaretletin.

Temel fikir

Soru sözcüğü yan cümlede kalır: Ece'nin nereye gittiğini bilmiyorum. Bu yapıda açıkça belirtilen özne ilgi eki, fiil ise şimdiki veya geçmiş durumlar için -dik, gelecek durumlar için -ecek ve özneye uygun iyelik eki alır. Bilmek ve merak etmek ile yan cümle belirtme durumundadır. Evet-hayır sorusunda olumlu -ip biçimini olumsuz adlaştırılmış fiille eşleştirin: katılıp katılmayacağını. Yer veya nitelik bildiren yüklemlerde olmak kullanılır: evde olup olmadığını. İkili yapı olumsuz bir olayı kesinleştirmez; iki olasılığı da açık bırakır. Acaba anahtar nerede? gibi bağımsız bir sorunun ise adlaştırılmadan merak bildirebildiğini gösterin.

Karşılaştırılacak kalıplar
Doğrudan soruCümle içinde dolaylı soru
Ece nereye gitti?Ece'nin nereye gittiğini bilmiyorum.
Otobüs ne zaman gelecek?Otobüsün ne zaman geleceğini biliyor musun?
Komşu evde mi?Komşunun evde olup olmadığını bilmiyoruz.

Örnekler

  • Ece'nin nereye gittiğini bilmiyorum.
  • Otobüsün ne zaman geleceğini biliyor musun?
  • Senin nerede çalıştığını merak ediyorum.
  • Komşunun evde olup olmadığını bilmiyoruz.
  • Ece'nin bize katılıp katılmayacağını merak ediyorum.
  • Ece'nin dün arayıp aramadığını hatırlamıyorum.
  • Acaba anahtar nerede?

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci gelmediğini ile gelip gelmediğini biçimlerini aynı anlamda kullanabilir: ilki gelmeme bilgisini, ikincisi gelip gelmeme sorusunu taşır. Ayrıca ne zaman geleceğini biliyor musun? cümlesinde musun ana yükleme aittir; bu örneği dolaylı yapının içine soru eki yerleştirme gerekçesi yapmayın.

Kendin dene

  1. gitmek fiilini kullanarak Ece'nin dün nereye gittiğinin bilinmediğini aktarın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gittiğini

    gittiğini: giden kişi Ece olduğu için iyelik eki ona gönderimde bulunur. Sorudaki dün geçmiş zamanı belirler; nereye gidilen yeri açık bırakır, son -i ise yan cümleyi bilme fiilinin nesnesi yapar.

  2. gelmek fiilini kullanarak otobüsün geleceği zamanın bilinip bilinmediğini sorun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    geleceğini

    geleceğini: otobüsün gelişi henüz gerçekleşmediğinden gelecek biçimi seçilir. Ne zaman geliş saatini sorar; biliyor musun ise muhatabın bu bilgiyi bilip bilmediğini sorgular.

  3. olmak fiiliyle iki sözcük yazın; komşunun evde bulunup bulunmadığı bilinmiyor.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    olup olmadığını

    olup olmadığını: başlangıçtaki yer bildiren yüklemde fiil bulunmadığından olmak devreye girer. Komşunun hem evde olması hem evde olmaması olasıdır; yalnız olumsuz biçim kullanmak bu iki seçenekli anlamı vermez.

  4. çalışmak fiilini kullanın; çalışılan yeri merak eden kişi ile çalışan kişi farklı.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çalıştığını

    çalıştığını: çalışan kişi senin ile belirtilen muhataptır; merak eden kişinin birinci tekil olması yan cümlenin iyelik ekini belirlemez. Şu anki iş sorulduğu için -dik biçiminin yalnız geçmiş zaman anlatmadığı da görülür.

Bugün kullan

Öğrencilerden bir arkadaşları hakkında biri soru sözcüklü, diğeri iki olasılıklı iki merak cümlesi yazmalarını isteyin. Sonra bir doğrudan soruyu bilmiyorum ile bağlatsınlar. Her yan cümlenin öznesini ayrı işaretletin.