Bu derste öğrencinin yalnızca ekleri sıralaması değil, iki ayrı eylemin öznesini izlemesi hedeflenir. Önce kimin geldiğini, kimin istediğini sorun; ardından adlaşmış eylemin ana cümlede hangi görevi üstlendiğini buldurun.

Temel fikir

-me/-ma isim-fiil eki, eylemin bir ad öbeği içinde kullanılmasını sağlar. Buradaki örüntüde açıkça belirtilen özne ilgi eki, isim-fiil ise ona uygun iyelik eki alır: senin gelmen. Bu öbek Senin gelmen bizi sevindiriyor cümlesinde öznedir. Nesne olduğunda ana fiilin istediği durum ekini de taşır: gelmeni istiyorum belirtme, gelmene izin veriyorum yönelme durumundadır. Kişi bağlamdan anlaşılıyorsa senin söylenmeyebilir. Kalmak istiyorum ile kalmanı istiyorum cümlelerinde isteyen ve kalacak kişileri karşılaştırın; ikincisindeki iyelik eki başka bir özneyi izlemeyi sağlar.

Karşılaştırılacak kalıplar
Adlaşmış eylemCümlede kullanımı
senin gelmenSenin gelmen önemli.
senin gelmeniSenin gelmeni istiyorum.
senin gelmeneSenin gelmene izin veriyorum.

Örnekler

  • Senin gelmen bizi sevindiriyor.
  • Ben senin gelmeni istiyorum.
  • Annem burada çalışmama izin veriyor.
  • Çocukların bahçede oynaması güzel.
  • Bu akşam evde kalmak istiyorum.
  • Bu akşam evde kalmanı istiyorum.
  • Onun gelmesini istiyorum.
  • Onun gelmemesini istiyorum.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci gelmesini sözcüğünü olumsuz sanabilir. Burada tek -me isim-fiil ekidir. Olumsuz eylemi adlaştırmak için iki ayrı ek gerekir: gel-me-me-si-n-i. İlk -me olumsuzluk, ikincisi isim-fiil ekidir; Onun gelmemesini istiyorum cümlesinde istenen, kişinin gelmemesidir.

Kendin dene

  1. Boşluğu gelmek fiilinin uygun isim-fiil biçimiyle tamamlayın; erken gelecek kişi sensin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gelmen

    gelmen: Erken gelecek kişi sen olduğu için gelme biçimine ikinci tekil kişi iyelik eki -n gelir. Senin erken gelmen özne görevindedir; belirtme durumu eki gerekmez.

  2. Okumak fiilini tamamlayın: isteyen benim, kitabı okuyacak kişi sensin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    okumanı

    okumanı: İsteyen ben, okuyacak kişi sen olduğundan okuma biçimi -n iyelik ekini alır. Öbeğin tamamı istiyorum fiilinin nesnesi olduğu için -ı da eklenir. Kitabı üzerindeki ek yalnızca okunan nesneyi belirtir.

  3. Çalışmak fiilini tamamlayın: izin veren annem, çalışacak kişi benim.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çalışmama

    çalışmama: Çalışacak kişi anne değil, konuşandır. Bu nedenle çalışma üzerine -m iyelik eki gelir; izin vermek yönelme durumu istediği için sona -a eklenir. Çalış-ma-m-a çözümlemesinde olumsuzluk eki yoktur.

  4. Gelmek fiilini olumsuz isim-fiil biçimiyle tamamlayın: istenen, onun bugün gelmemesi.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gelmemesini

    gelmemesini: Burada istenen gelme eylemi değil, gelmeme durumudur. Olumsuz gelme- tabanına isim-fiil -me, üçüncü tekil kişi iyelik -si, araya -n- ve belirtme -i eklenir. İki -me ekinden biri çıkarılırsa anlam olumluya döner.

Bugün kullan

Öğrencilerden adlaşmış eylemi önce özne, sonra istenen eylem, ardından izin verilen eylem olarak kullanan üç cümle yazmalarını isteyin. Her cümlede iki eylemin öznesini ve durum ekinin gerekçesini sözlü olarak açıklatsınlar.