Bu ders, kalıp sözlerin iletişimdeki işlevini öğretmek içindir. Öğrencinin sözcükleri bilmesi yeterli değildir: hapşıran kişiyle dileği söyleyen kişiyi ayırması, aralarındaki yakınlığa göre hitabı seçmesi ve karşılığın neyi anlattığını açıklaması beklenir.

Temel fikir

Çok yaşa sözünde emir kipindeki yaşa, bu bağlamda buyruk değil iyi dilek bildirir. Çok yaşayın, nazik ya da çoğul hitapta kullanılır. Hapşıran kişinin verebileceği sen de gör karşılığı, dilekte bulunan kişinin de bu uzun ömrü görecek kadar yaşaması temennisini taşır; nazik hitapta siz de görün denir. Hep beraber ortak bir uzun yaşam dileğidir; yalnızca teşekkür ederim demek de mümkündür. Sınıfta tek bir karşılığı zorunlu bir görgü kuralı gibi sunmayın; seçimi konuşmacı ilişkisiyle gerekçelendirin.

Karşılaştırılacak kalıplar
Samimi hitapNazik veya çoğul hitap
Çok yaşa.Çok yaşayın.
Sen de gör.Siz de görün.

Örnekler

  • Çok yaşa, Deniz.
  • Çok yaşayın, Selma Hanım.
  • Sen de gör, Ece.
  • Siz de görün.
  • Hep beraber!
  • Sağ ol, sen de gör.
  • Sıhhatler olsun, saçların çok güzel olmuş.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Sıhhatler olsun sözünü hapşırma karşılığı olarak eşitlemeyin; banyo, tıraş ya da saç kesimi sonrasındaki kullanımıyla ayırın. Ayrıca sen de gör içindeki bağlaç de ayrı yazılır. Sende yazımı, bulunma durumu eki taşıyan başka bir yapıdır ve burada aynı anlamı vermez.

Kendin dene

  1. Yakın arkadaşınız hapşırdı. Tamamlayın: Çok ___!

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    yaşa

    yaşa: Yakın arkadaşa seslenildiği için tekil ve samimi hitap uygundur. İlk dileği hapşıran değil, hapşırmayı duyan kişi söyler.

  2. Öğretmeninize siz diye hitap edin: Çok ___, öğretmenim!

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    yaşayın

    yaşayın: Yönerge öğretmene nazik hitap istiyor; tek kişi söz konusu olsa da bu biçim seçilir. Çoğul biçimin saygı işlevi burada belirleyicidir.

  3. Siz hapşırdınız. Arkadaşınız çok yaşa dedi. Sen ile başlayan üç sözcüklü karşılığı yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    Sen de gör

    Sen de gör: Bu kez hapşıran kişi iyi dileğe karşılık verir. Ayrı yazılan de, karşısındaki kişiyi de uzun yaşam dileğine katar.

  4. Sen de gör karşılığını siz ile başlayan nazik hitaba çevirin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    Siz de görün

    Siz de görün: Nazik hitap için hem zamir hem de fiil biçimi değişir. Yalnızca sen yerine siz koymak, kişi uyumunu sağlamaz.

Bugün kullan

Öğrencilere bir arkadaş ve bir öğretmenle geçen iki kısa konuşma yazdırın. Hapşıran kişiyi işaretlemelerini, karşılıktaki kişi seçimini gerekçelendirmelerini ve aynı sözü banyo sonrasında kullanıp kullanamayacaklarını tartışmalarını isteyin.