Öğretimde önce eylemi yapanı ve eylemin gerçekleşmesini sağlayanı ayırın. Öğrenciye yalnızca fiildeki eki buldurmak yerine, aynı olayın iki farklı özneyle nasıl anlatıldığını gösterin.
Temel fikir
Usta rafı yaptı cümlesini tahtaya yazın; ardından işi Elif’in yaptırdığı bir bağlam kurarak Elif ustaya rafı yaptırdı biçimine geçin. Geçişli taban fiilde nesne olan rafı yerini korur; işi yapan kişi genellikle yönelme durumuyla, ustaya biçiminde belirtilir. Bebek uyudu ile Baba bebeği uyuttu karşılaştırmasında ise geçişsiz fiilin öznesi belirtme durumuna geçer. Geleneksel dil bilgisinde bu ikinci dönüşüm oldurganlık, geçişli fiille iş yaptırma ise ettirgenlik başlığı altında ele alınır. İşi yapan söylenmeyebilir: Elif rafı yaptırdı. Zaman ve kişi ekleri, ettirgenlik bildiren gövdeden sonra gelir. Ek biçimlerini ilgili ek derslerine bırakın; burada katılımcıların rollerine odaklanın.
| Taban fiille cümle | İşin gerçekleşmesini sağlayanı ekleme |
|---|---|
| Bebek uyudu. | Baba bebeği uyuttu. |
| Usta rafı yaptı. | Elif ustaya rafı yaptırdı. |
Örnekler
- Bu şaka herkesi güldürdü.
- Elif ustaya rafı yaptırdı.
- Annem dün perdeleri yıkattı.
- Baba bebeği uyuttu.
- Usta rafı yaptı.
- Elif rafı yaptırdı.
- Bu haber bizi sevindirdi.
- Çocuklar oynamak istedi; Derya onları bahçede oynattı.
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci işi yapan her kişiye yönelme eki getirebilir. Bu şaka herkesi güldürdü örneğinde gülme eylemini gerçekleştiren kişi grubunu buldurun; gülmek nesne almadığından herkesi belirtme durumundadır. Ettirgenliği her zaman zorlama diye açıklamayın: hizmet alma veya uygun bağlamda oynamasına izin verme anlamı da bulunabilir.
Kendin dene
Baba ___ uyuttu cümlesini bebek sözcüğünün uygun biçimiyle tamamlayın; uyuyan kişi bebektir.
Cevabı veya örnek cevabı göster
bebeği
bebeği: Uyuyan bebektir; uyuma eyleminin ayrıca bir nesnesi yoktur. Yeni cümlede bebek belirtme durumu eki alır; ünlüyle başlayan ek önünde bebek sözcüğündeki k, ğ olur.
Elif ___ rafı yaptırdı cümlesini usta sözcüğünün uygun biçimiyle tamamlayın; işi yapan ustadır.
Cevabı veya örnek cevabı göster
ustaya
ustaya: Rafı gerçekten yapan ustadır. Rafı zaten yapılan şeyi gösterdiği için işi yapan kişi yönelme durumuyla belirtilir; iki ünlü arasına y girer.
Usta, Elif’in isteğiyle rafı yaptı. Elif rafı ___ cümlesinde yaptı veya yaptırdı biçiminden uygun olanı seçin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
yaptırdı
yaptırdı: Bağlamda rafı usta yapmıştır; Elif işi ona vermiştir. Yaptı seçilseydi işi Elif’in kendisinin yaptığı söylenmiş olurdu.
Bu şaka ___ güldürdü cümlesini biz zamirinin uygun biçimiyle tamamlayın; gülen kişiler biziz.
Cevabı veya örnek cevabı göster
bizi
bizi: Gülen kişiler biziz; gülmeye yol açan ise şakadır. Özne şaka olduğundan kişi zamiri belirtme durumu alır; bize burada gereken rolü göstermez.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Baba ___ uyuttu cümlesini bebek sözcüğünün uygun biçimiyle tamamlayın; uyuyan kişi bebektir.
Elif ___ rafı yaptırdı cümlesini usta sözcüğünün uygun biçimiyle tamamlayın; işi yapan ustadır.
Usta, Elif’in isteğiyle rafı yaptı. Elif rafı ___ cümlesinde yaptı veya yaptırdı biçiminden uygun olanı seçin.
Bu şaka ___ güldürdü cümlesini biz zamirinin uygun biçimiyle tamamlayın; gülen kişiler biziz.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilerden güldürme, bir eşya yaptırma ve işi yapanı söylememe durumları için üç cümle isteyin. Her cümlede özneyi, işi yapanı ve varsa nesneyi buldurarak durum eki seçimini gerekçelendirin.