Bu B1 dersinde öğrenciden yalnızca fiile ek getirmesini değil, cümledeki görev değişimini açıklamasını isteyin. Tahtada işi yapanı ve işten etkileneni ayrı ayrı işaretleyerek başlayın.

Temel fikir

Geçişli bir fiille kurulmuş etken cümledeki nesne, edilgen cümlede sözde özne olur: Komşum bisikleti onardı cümlesini Bisiklet onarıldı biçiminde dönüştürün. Varsa belirtme durumu eki kalkar; fiil edilgenleşir. Edilgenlik eki olumsuzluk ve zaman eklerinden önce gelir; dönüşümde zaman ve olumsuzluk anlamı korunur. İşi yapan bilinmiyorsa veya anlatım açısından önemli değilse belirtilmez. Gerekliyse adın ardından tarafından getirilir: Metin öğretmen tarafından okundu. Ek biçimlerini ilgili ek derslerinde çalışın; burada öğrencinin aynı olayı farklı bir odakla anlatabilmesini değerlendirin.

Karşılaştırılacak kalıplar
Etken cümleEdilgen cümle
Komşum bisikleti onardı.Bisiklet onarıldı.
Öğretmen metni okudu.Metin öğretmen tarafından okundu.
Aşçı çorbayı hazırlıyor.Çorba hazırlanıyor.

Örnekler

  • Paket dün gönderildi.
  • Çorba burada hazırlanıyor.
  • Duvar yarın boyanacak.
  • Bu masa marangoz tarafından yapıldı.
  • Dosya henüz silinmedi.
  • Bütün biletler alındı.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci, kitap hâlâ belirli olduğu için kitabı biçimini koruyabilir. Kitabı seçildi cümlesindeki ek iyelik eki olarak yorumlanır ve anlam değişir. Yalnızca söz konusu kitabın seçilmesini anlatmak için Kitap seçildi gerekir. Belirtme ekini kaldırırken b sesinin yeniden p olmasına da dikkat çekin.

Kendin dene

  1. Edilgen cümlede kitabı gösteren adı uygun biçimde yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    Kitap

    Kitap: seçme eylemini yapan öğretmen artık belirtilmez; seçilen kitap sözde öznedir. Kitabı biçiminden belirtme eki kaldırılınca sözcük yeniden p ile biter.

  2. Rafın takıldığını anlatan edilgen fiili yazın; geçmiş zamanı koruyun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    takıldı

    takıldı: raf, takma işini yapmaz; bu işten etkilenir. Taktı biçimi rafı işi yapan konumuna getirirdi. Geçmiş zaman anlamı korunmuştur.

  3. Duvarın boyanmadığını anlatan edilgen fiili yazın; olumsuzluğu ve geçmiş zamanı koruyun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    boyanmadı

    boyanmadı: ressamın boyama işini yapmadığı bilgisi korunur. Boyandı yazılması olayın gerçekleştiğini söylerdi; olumsuzluk eki edilgenlik ekinden sonra yer alır.

  4. Edilgen cümlede işi yapanın aşçı olduğunu belirten sözcüğü yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    tarafından

    tarafından: çorba sözde özne olarak kalır, aşçı tarafından ise hazırlayanı belirtir. Aşçıyı söylemek için cümleyi yeniden etken yapmak gerekmez.

Bugün kullan

Öğrencilerden bir odanın hazırlanmasıyla ilgili üç etken cümle yazmalarını isteyin. Cümleleri edilgene çevirirken zamanı ve olumsuzluğu korusunlar. Yalnızca birinde işi yapanı belirtip bu bilginin neden gerekli olduğunu açıklasınlar.