B1 sınıfında önce eylemi kimin yaptığını ve eylemden kimin etkilendiğini sorun. Ardından kişinin kendisine yönelik eylemini, karşılıklı eylemi ve birlikte yapılan eylemi karşılaştırın; ek adlarını başlangıç noktası yapmayın.

Temel fikir

Dönüşlü kullanımda işi yapan ve işten etkilenen aynı öznedir: yıkanmak, giyinmek. Bir vücut bölümü ya da giysi nesne olarak belirtilince yıkamak ve giymek kullanılır: ellerini yıkadı, ceketini giydi. İşteş fiiller karşılıklı yapmayı (selamlaşmak, görüşmek) veya birlikte yapmayı (gülüşmek) anlatabilir. Katılımcı sayısıyla öznenin dil bilgisel sayısını ayırın: Ece ile görüştüm cümlesinde özne birinci tekil kişidir; diğer katılımcı ile ile belirtilir. Öğrenciden yalnız eki göstermesini değil, katılımcıların rollerini açıklamasını isteyin.

Örnekler

  • Ali sabah yıkandı.
  • Elif hızla giyindi.
  • Komşular kapıda selamlaştı.
  • Ece ile dün görüştüm.
  • Çocuklar bahçede gülüştü.
  • Elif mavi ceketini giydi.
  • Tabaklar mutfakta yıkandı.
  • Ali ellerini yıkadı.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Tabaklar yıkandı cümlesindeki fiili yalnız biçimine bakarak dönüşlü saymak tipik bir yanılgıdır: Tabaklar işi yapmaz, yıkama işinden etkilenir; kullanım edilgendir. Öğrencileri her fiile dönüşlülük veya işteşlik eki getirilebileceği sonucuna yöneltmeyin.

Kendin dene

  1. Çocuk banyoda kendi bedenini temizledi. Uygun fiili seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    yıkandı

    yıkandı: Verilen bağlamda çocuk kendi bedenini temizler. Yıkadı seçimi, başka bir kişiyi ya da nesneyi yıkama anlamına götürür.

  2. Elif üzerine ceketini geçirdi. Uygun fiili seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    giydi

    giydi: Ceketini sözcüğü giyilen nesneyi belirtir. Giyindi ise giysiyi doğrudan nesne olarak almadan kişinin giyinmesini anlatır.

  3. Dün Ece ile buluştum. Uygun fiili seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    görüştüm

    görüştüm: Burada bir buluşma anlatılır ve Ece ile diğer katılımcıyı gösterir. Yalnız görme eylemi anlatılsaydı Ece’yi gördüm denirdi.

  4. Gülüştü fiilinin çatısını seçin: dönüşlü mü, işteş mi?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    işteş

    işteş: Gülüştü fiilinde çocuklar birlikte güler. Her çocuğun kendi üzerinde yaptığı bir iş değil, birden fazla kişinin katıldığı ortak eylem söz konusudur.

Bugün kullan

Öğrencilerden giyinmeyi, belirli bir giysiyi giymeyi ve bir arkadaşla görüşmeyi anlatan üç cümle yazmalarını isteyin. Her cümlede özneyi, varsa nesneyi veya diğer katılımcıyı buldurun.