Bu öğretmen notunda odak, ettirgenlik ekinin biçimini seçip fiile doğru yerde eklemektir. Sınıfta raf yaptırma ile birini güldürme durumlarını karşılaştırın. Geleneksel adlandırmada geçişsiz bir fiili geçişli yapan güldürmek oldurgan, işi başkasına yaptırmayı anlatan yaptırmak ise ettirgen örneğidir.
Temel fikir
Bu ek ailesini alan fiillerde önce -mak/-mek çıkarılır. Ekin ünlüsü son ünlüye göre belirlenir: a/ı → ı, e/i → i, o/u → u, ö/ü → ü. ç f h k p s ş t sonrasında ek t, diğer seslerden sonra d ile başlar. Tablodaki sekiz biçimi karşılaştırdıktan sonra mastar ya da zaman ve kişi eklerine geçin: yap + tır + dı + k → yaptırdık. Çatı eki, zaman ve kişi eklerinden önce gelir.
| Son ünlü | Ötümlü son ses | Örnek | Ötümsüz son ses | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| a, ı | -dır | yazdırmak | -tır | yaptırmak |
| e, i | -dir | sildirmek | -tir | diktirmek |
| o, u | -dur | durdurmak | -tur | unutturmak |
| ö, ü | -dür | güldürmek | -tür | söktürmek |
Örnekler
- Ablam yeni raflar yaptırdı.
- Bu şaka herkesi güldürdü.
- Terziye keten bir ceket diktirdik.
- yaptırdıkyaptır-dir / -dır: ettirgenlik ekinin biçimleridıGörülen geçmiş zaman eki: -di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tükGörülen geçmişte kişi ekleri (k tipi)
- güldürmekgüldür-dir / -dır: ettirgenlik ekinin biçimlerimekMastar eki: -mek / -mak
- söktürmeksöktür-dir / -dır: ettirgenlik ekinin biçimlerimekMastar eki: -mek / -mak
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci ses uyumunu doğru uyguladığı hâlde yanlış ek ailesini seçebilir: okumak → okutmak olur, okudurmak olmaz. Ayrıca yaptırmak içindeki p ve diktirmek içindeki k korunur; ünsüzle başlayan bu ekin önünde yumuşatma yaptırmayın.
Kendin dene
Yapmak fiilinden işi başkasına yaptırma anlamında bir mastar türetin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
yaptırmak
yaptırmak: yap kökünün sonundaki p, ekin t ile başlamasını gerektirir; a ünlüsü de ı seçtirir. Burada işi üstlenmekten değil, başkasına yaptırmaktan söz edilir.
Gülmek fiilinden birini güldürme anlamında bir mastar türetin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
güldürmek
güldürmek: gül kökündeki ince ve yuvarlak ü, ekte de ü gerektirir; ötümlü l sonrasında d kullanılır. Gülme eylemini yapan, güldüren kişi değildir.
Sökmek fiilinden sökme işini başkasına yaptırma anlamında bir mastar türetin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
söktürmek
söktürmek: ö nedeniyle ü, ötümsüz k nedeniyle t seçilir. Öğrenci k sesini ğ yapmamalıdır; onu izleyen ses ünlü değildir.
Cümleyi dikmek fiilinin ettirgen biçimiyle tamamlayın; görülen geçmiş zaman ve birinci çoğul kişiyi kullanın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
diktirdik
diktirdik: dik + tir + di + k. İlk k kökün parçası, son k birinci çoğul kişi ekidir. Terziye işi yapanı belirtir; cümlenin öznesi ise dikme işini yaptırandır.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Yapmak fiilinden işi başkasına yaptırma anlamında bir mastar türetin.
Gülmek fiilinden birini güldürme anlamında bir mastar türetin.
Sökmek fiilinden sökme işini başkasına yaptırma anlamında bir mastar türetin.
Cümleyi dikmek fiilinin ettirgen biçimiyle tamamlayın; görülen geçmiş zaman ve birinci çoğul kişiyi kullanın.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilerden tablodan üç fiil seçip ettirgen mastarlarını yazmalarını isteyin. Ardından bir hizmet alma ve birini güldürme cümlesi kurdurarak çatı ekini zaman ekinden ayırmalarını sağlayın.