Bu derste öğrencinin yalnızca doğru eki getirmesini değil, zarf-fiilin kurduğu anlam ilişkisini açıklamasını hedefleyin. Aynı yapıyı tekrar, aşamalı değişim ve süren koşul bağlamlarında karşılaştırın.

Temel fikir

-dikçe zarf-fiil ekiyle kurulan yan cümle, ana cümledeki olayın yinelenmesini veya bir değişimin aşamalarını gösterebilir. Baktıkça örneğinde her bakış anıyı canlandırır; okudukça örneğinde okuma ilerlerken anlama gelişir. Açık kaldıkça ise sonucun sürmesini kapının açık kalmasına bağlar. Öğrenciden her örnekte bu ilişkilerden hangisinin öne çıktığını söylemesini isteyin. Zarf-fiil kişi eki almaz ve tek başına geçmiş zaman bildirmez. Sen güldükçe ben de gülüyorum cümlesinde iki öznenin farklı olduğunu gösterin; zamanın ana yüklem ve bağlamla belirlendiğini vurgulayın. Ek biçimlerinin tamamı ilgili ek dersindedir.

Örnekler

  • Bu fotoğrafa baktıkça o günü hatırlıyorum.
  • Ben metni okudukça ayrıntıları daha iyi anlıyorum.
  • Sen güldükçe ben de gülüyorum.
  • Hava soğudukça gölün yüzeyi donuyor.
  • Bu kapı açık kaldıkça içeri soğuk hava girer.
  • Müzik çaldıkça çocuklar dans ediyor.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci kendi dilindeki her zaman bağlacını bu yapıyla karşılayabilir. Tek bir bakışı anlatan bir kez bakınca ile yinelenen bakışları anlatan baktıkça arasındaki anlam farkını sorun. Ancak -ince ekinin alışkanlık bağlamında da kullanılabildiğini belirtin; ayrımı yalnızca bağlaç çevirisine dayandırmayın.

Kendin dene

  1. Her bakışta anının yeniden canlandığını anlatan biçimi seçin: baktıkça veya baktım.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    baktıkça

    baktıkça: Anı her bakışta yeniden canlanır. Baktım ise çekimli bir yüklemdir; iki olay arasındaki tekrar ilişkisini kurmak yerine ayrı bir yargı bildirir.

  2. Anlama düzeyindeki değişimi seçin: artıyor veya azalıyor.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    artıyor

    artıyor: daha iyi anlıyorum ifadesi, yükselen şeyin anlama düzeyi olduğunu gösterir. Ayrıntıların sayısının arttığı sonucu çıkarılamaz.

  3. İki kişinin gülmesini birbirine bağlayın: güldükçe veya güldüğün.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    güldükçe

    güldükçe: İlk eylemi sen, ona bağlı tepkiyi ben gerçekleştirir. Güldüğün biçimi tek başına burada gereken zaman ilişkisini kurmaz; zarf-fiile kişi eki ekletmeyin.

  4. Dün bir kez bakıp tarihi fark ettiniz. Bağlama uygun biçimi seçin: bakınca veya baktıkça.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    bakınca

    bakınca: dün ve bir kez ifadeleri tek bir bakışı sınırlar. Tarihin o anda fark edilmesi, baktıkça ile beklenen yineleme veya devamlılık anlamını desteklemez.

Bugün kullan

Öğrencilerden tekrar, aşamalı gelişme ve süren koşul için birer cümle yazmalarını isteyin. Ardından bir cümlede yan cümle ile ana cümleye farklı özneler verdirin ve her eylemi kimin yaptığını açıklatın.