Derste önce Rafı boyadık ile Raf boyandı çiftini karşılaştırın; ardından Atölyede çalışıldı cümlesine geçin. Amaç, işi yapanın söylenmemesi ile cümlede sözde özne bulunmamasını birbirinden ayırmaktır.

Temel fikir

Geçişsiz bir fiil edilgenleştirildiğinde nesneden sözde özneye dönüşecek bir öge yoktur. Gitmek ve çalışmak ile kurulan kişisiz edilgen cümlelerde yüklem üçüncü tekil kişi biçimindedir. Göle gidilir örneğinde yönelme durumu korunur; göle sözde özne olmaz. Geniş zaman genel bir uygulama veya beklenti anlatabilir; çalışıldı ise geçmişte gerçekleşen bir etkinliği bildirir. Geçişli fiilde durum farklıdır: Raf boyandı cümlesinde raf sözde öznedir; boyayan kişinin belirtilmemesi bunu değiştirmez.

Karşılaştırılacak kalıplar
EtkenEdilgen
Rafı dün boyadık.Raf dün boyandı.
Atölyede çalıştık.Atölyede çalışıldı.

Örnekler

  • Bu patikadan göle gidilir.
  • Bu odada sessizce çalışılır.
  • Burada geceleri yüksek sesle konuşulmaz.
  • Dün atölyede geç saatlere kadar çalışıldı.
  • Bu gürültüde nasıl uyunur?
  • Bu raf dün boyandı.
  • Rafı dün boyadık.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Destek dilindeki genel “biz” veya “sen” anlatımını kişi ekiyle aktaran öğrenciyi durdurun: gidiliriz genel bir yol tarifi vermez; kişili etken anlatım gideriz olur. Ayrıca konuşulmaz gibi olumsuz geniş zaman biçimlerini her bağlamda resmî yasak saymayın; bunlar ortama uygun davranış beklentisi de bildirebilir.

Kendin dene

  1. Genel bir yol tarifi için kişisiz edilgen biçimi seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gidilir

    gidilir: yol tarifi belirli bir grubun gezisini anlatmaz. Öğrenci “biz” anlamı eklerse kişisiz yapıdan çıkar; kendi grubunu anlatmak için etken gideriz biçimini seçmelidir.

  2. Edilgen cümlede sözde özne olan adın biçimini seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    Raf

    Raf: boyamadan etkilenen varlık artık sözde öznedir. Rafı biçimindeki belirtme durumu eki etken cümlenin nesnesine aitti; bu dönüşümde korunmaz.

  3. Yol tarifinde yönelme durumunun korunduğunu gösteren biçimi seçin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    göle

    göle: göl gidilen yerdir, eylemden etkilenen nesne değildir. Edilgenleştirme bu yer tamlayıcısını özneye dönüştürmez; yönelme eki kalır.

  4. Çalışmak fiilini kişisiz edilgen yapıda görülen geçmiş zamanla tamamlayın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çalışıldı

    çalışıldı: dün sözcüğü tamamlanmış geçmiş olaya işaret eder. Kimin çalıştığını belirtmeden olayı bildirmek gerekir; çalışılır seçimi genel alışkanlık anlamına kayar.

Bugün kullan

Öğrencilerden gidilir ile bir yol tarifi, çalışıldı ile geçmişteki bir etkinlik hakkında bir cümle isteyin. Sonra bir boyama cümlesini edilgene çevirtip sözde özneyi buldurun; kişisiz örnekte neden böyle bir öge olmadığını açıklatın.