B2 düzeyinde öğrencinin uzun fiili yalnızca eklerine ayırması yetmez; her katmanın cümledeki kişilerin rollerini nasıl değiştirdiğini de açıklaması beklenir. Bu derste oldurganlık, ettirgenlik ve edilgenlik aynı bağlamda karşılaştırılır.
Temel fikir
Önce Çorba pişti, Aşçı çorbayı pişirdi ve Aşçı yardımcısına çorbayı pişirtti cümleleriyle başlayın. Piş-ir- geçişsiz fiili geçişli yapar; buna eklenen -t- işi başkasına yaptırmayı anlatır. Ardından temizletmek → temizlettirmek üzerinden aracılı yaptırmayı ele alın; görevlinin temizlik ekibini çağırdığı bir bağlam kurun. Buradaki birleşimlerde sıra fiil tabanı → ettirgenlik → varsa ikinci ettirgenlik → edilgenlik → olumsuzluk → zaman/kişi biçimindedir. Temizle-t-tir-il-di çözümlemesinde iki ettirgenlik eki de edilgenlikten önce gelir. Raflar marangozlara yaptırıldı cümlesinde özne raflardır; işi yapan marangozlar korunur, yaptıran ise belirtilmez.
| Yüklemin çözümlenmesi | Bağlam içindeki cümle |
|---|---|
| piş-ir-t-ti | Aşçı yardımcısına çorbayı pişirtti. |
| temizle-t-tir-di | Müdür salonu görevliye temizlettirdi. |
| yap-tır-ıl-dı | Raflar marangozlara yaptırıldı. |
| bas-tır-t-ıl-ma-dı | Afişler bu hafta bastırtılmadı. |
Örnekler
- Aşçı yardımcısına çorbayı pişirtti.
- Müdür salonu görevliye temizlettirdi.Bu örnekte görevli temizlik ekibini çağırdı. Müdür işi görevli aracılığıyla yaptırdı; görevli salonu kendisi temizlemedi. Aracılı yaptırma anlamını bağlam belirginleştirir.
- Kooperatif rafları geçen ay yaptırdı.
- Raflar marangozlara yaptırıldı.
- Salon dün temizlettirildi.
- Afişler bu hafta bastırtılmadı.
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenciden her ettirgenlik eki için yeni bir kişi eklemesini istemeyin. Pişirtmek içindeki ilk katman geçişlilik kurar; ayrıca yaptırtmak gibi biçimler kullanımda tek ettirgenli biçimlerle örtüşebilir. Aracının varlığını bağlamla belirginleştirin. Yaptırıldı biçimini çift ettirgen diye adlandıran öğrencinin -ıl- ekini edilgenlik olarak tanımasını sağlayın.
Kendin dene
Aşçı işi yardımcısına verdi. Pişirmek fiiline bir ettirgenlik katmanı daha ekleyip görülen geçmiş zamanın üçüncü tekil kişisiyle boşluğu doldurun: Aşçı yardımcısına çorbayı ___.
Cevabı veya örnek cevabı göster
pişirtti
pişirtti: çorbayı pişiren yardımcıdır; aşçı işi ona vermiştir. Pişir- gövdesine ettirgen -t- gelir; görülen geçmiş zaman eki -ti biçimini aldığından iki t yan yana yazılır.
Temizlemek fiilinin tabanına iki ettirgenlik eki ekleyin ve mastar biçimini yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
temizlettirmek
temizlettirmek: temizle-t- gövdesine ikinci ettirgenlik eki -tir- eklenir. Yan yana gelen iki t farklı eklere aittir; -mek mastar eki bu yapının sonuna gelir.
Yaptırmak fiilini edilgen yapıp görülen geçmiş zamanın üçüncü tekil kişisiyle boşluğu doldurun: Raflar marangozlara ___.
Cevabı veya örnek cevabı göster
yaptırıldı
yaptırıldı: özne olan raflar yapılan işten etkilenir; marangozlar işi yapan kişiler olarak yönelme durumunda kalır. -ıl- ile yaptıran özne olmaktan çıkar, -dı ise geçmiş zamanı korur.
Basmak fiilinin tabanına sırasıyla iki ettirgenlik eki, edilgenlik, olumsuzluk ve görülen geçmiş zaman eklerini getirin; üçüncü tekil kişiyi kullanın: Afişler bu hafta ___.
Cevabı veya örnek cevabı göster
bastırtılmadı
bastırtılmadı: bas-tır-t-ıl-ma-dı dizilişinde olumsuzluk, iki ettirgenlik ve edilgenlik ekinden sonra gelir. Baskı işinin yaptırılmadığı söylenir; birine basmama emri verildiği söylenmez.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Aşçı işi yardımcısına verdi. Pişirmek fiiline bir ettirgenlik katmanı daha ekleyip görülen geçmiş zamanın üçüncü tekil kişisiyle boşluğu doldurun: Aşçı yardımcısına çorbayı ___.
Temizlemek fiilinin tabanına iki ettirgenlik eki ekleyin ve mastar biçimini yazın.
Yaptırmak fiilini edilgen yapıp görülen geçmiş zamanın üçüncü tekil kişisiyle boşluğu doldurun: Raflar marangozlara ___.
Basmak fiilinin tabanına sırasıyla iki ettirgenlik eki, edilgenlik, olumsuzluk ve görülen geçmiş zaman eklerini getirin; üçüncü tekil kişiyi kullanın: Afişler bu hafta ___.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilere müdür, görevli ve temizlik ekibinin yer aldığı bir iş dağılımını iki cümleyle anlattırın. Sonra yaptırılan işi edilgen ve olumsuz biçimde yazmalarını isteyin. Hem ek sırasını hem de olumsuzluğun neyi reddettiğini açıklatsınlar.