Bu derste eki tanımanın tek başına işlevi belirlemeye yetmediğini gösterin. Öğrenciler önce nitelenen adı bulsun, ardından aynı biçimin yüklem olduğu cümleyi karşılaştırsın. Son aşamada dil bilgisel olumsuzluk ile konuşanın değerlendirmesini ayırsınlar.

Temel fikir

-maz/-mez, kırılmaz cam gibi bir ad grubunda genel bir olumsuz özellik bildirir. Bu cam kırılmaz. cümlesinde ise aynı biçim çekimli fiildir. -ası/-esi olumsuzluk eki değildir: okunası bir yazı ve görülesi bir manzara, okumaya veya görmeye değer bulmayı anlatır; bu kullanımlar anlatıma duygusal, kimi zaman edebî bir ton verir. İyelik eki ve var/yok ile kurulan çıkasım var ve çıkasım yok ifadelerinde konu, eylemin gerçekleşmesi değil, eyleme yönelik isteğin bulunup bulunmamasıdır.

Karşılaştırılacak kalıplar
İfadeİşlev
kırılmaz camAdı olumsuz bir özellikle niteleme
Bu cam kırılmaz.Çekimli fiille olumsuz yargı bildirme
okunası bir yazıOlumlu değerlendirme
çıkasım yokİsteğin bulunmaması

Örnekler

  • Bu kutuda kırılmaz bardaklar var.
  • Bu köyde unutulmaz bir gün geçirdik.
  • Yan odada bitmez bir tartışma sürüyor.
  • Bu cam kırılmaz.
  • Bu dergide okunası bir yazı var.
  • Tepede görülesi bir manzara var.
  • Bugün dışarı çıkasım var.
  • Bugün dışarı çıkasım yok.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci unutulmaz sözcüğündeki olumsuz biçimi olumsuz bir yargı sanabilir; oysa unutulmaz bir gün övgü olabilir. Okunası biçimini de okunamayan diye açıklamasına izin vermeyin. Çıkasım yok örneğinde isteğin yokluğunu bildiren öğeyi ayrıca buldurun.

Kendin dene

  1. Camın kırılmaya dayanıklı olduğunu söyleyin: kırılmaz mı, kırılası mı?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    kırılmaz

    kırılmaz: Şişenin yapıldığı camın kırılmaya dayanıklı olması anlatılır. Kırılası seçimi aynı malzeme özelliğini değil, bir dileği veya değerlendirmeyi öne çıkarır.

  2. Yazının okunmaya değer olduğunu söyleyin: okunası mı, okunmaz mı?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    okunası

    okunası: İpucu, yazının okunmaya değer bulunduğunu söylüyor. Okunmaz seçilirse öneri yerine okunmama ya da okunamama anlamı doğar.

  3. Bu cam kırılmaz. cümlesindeki kırılmaz için sıfat-fiil ya da çekimli fiil yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    çekimli fiil

    çekimli fiil: Kırılmaz, bu cümlede bu cam hakkında yargı bildirir. Ardından nitelediği bir ad gelmez; kırılmaz cam grubunda ise görevi farklıdır.

  4. Dışarı çıkma isteğinin bulunmadığını söyleyin: var mı, yok mu?

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    yok

    yok: Konuşanın dışarı çıkma isteği bulunmuyor. Var seçimi isteği olumluya çevirir; çıkasım biçimi değişmeden kalır.

Bugün kullan

Öğrencilerden dayanıklı bir eşyayı nitelemelerini ve okunmaya değer bir yazıyı önermelerini isteyin. Ardından çıkasım var/yok ile iki cümle kursunlar; nitelenen adları ve isteğin yokluğunu bildiren sözcüğü işaretlesinler.