Bu ders, başka dillerde bağlaçla kurulan tamamlayıcı cümlelerden Türkçedeki adlaştırılmış yan cümleye geçişi çalıştırır. Tahtaya önce Sen çay içiyorsun, sonra Ben senin çay içtiğini biliyorum yazın. Öğrencinin çayı içen kişi ile bilgiyi taşıyan kişiyi ayrı ayrı göstermesini isteyin. Çalışma şimdiki ve geçmiş zaman anlamıyla sınırlıdır; gelecek zamanlı yapılar bu dersin konusu değildir.

Temel fikir

Adlaştırılan yan cümlede açıkça belirtilen özne ilgi eki, yüklem ise adlaştırma eki ve özneyle uyumlu iyelik eki alır. Ardından ana yüklemin istediği durum eki gelir: senin çay içtiğini bütünü, biliyorum yükleminin nesnesidir. Buradaki iyelik, çayın kime ait olduğunu değil, içme eylemini kimin yaptığını gösterir. Bilmek ile belirtme, inanmak ile yönelme durumunu karşılaştırın: uyuduğunu biliyorum, uyuduğuna inanıyorum. -dik yapısı tek başına geçmiş zamanla sınırlı değildir; her gün yürüdüğünü alışkanlığı, dün erken uyuduğunu geçmişteki olayı anlatır. Eklerin bütün biçimleri bağlantılı ek sayfalarındadır.

Karşılaştırılacak kalıplar
Bağımsız cümleYan cümleTam cümle
Sen çay içiyorsun.senin çay içtiğiniBen senin çay içtiğini biliyorum.
Ben kahve içiyorum.benim kahve içtiğimiSen benim kahve içtiğimi biliyorsun.
Çocuk dün erken uyudu.çocuğun dün erken uyuduğunaÇocuğun dün erken uyuduğuna inanıyorum.

Örnekler

  • Ben senin çay içtiğini biliyorum.
  • Sen benim kahve içtiğimi biliyorsun.
  • Biz onun burada çalıştığını biliyoruz.
  • Çocuğun dün erken uyuduğunu biliyorum.
  • Çocuğun dün erken uyuduğuna inanıyorum.
  • Senin her gün yürüdüğünü biliyorum.
  • Onun her gün yürüdüğünü biliyorum.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Bağlaç kullanan dillerden gelen öğrenciler, bağımsız cümlenin kişi ekini koruyabilir veya iyelik ekini ana cümlenin öznesine göre seçebilir. Ben senin çay içtiğini biliyorum cümlesinde içen kişi sen olduğu için içtiğimi kullanılamaz. Ayrıca yürüdüğünü hem ikinci hem üçüncü tekil kişiye karşılık gelebilir; senin ile onun ayrımı bağlamı açıklar. Türkçede ki ile kurulan cümleler de vardır; onları yanlış saymadan bu çalışmanın adlaştırma üzerine olduğunu belirtin.

Kendin dene

  1. Çay içen kişinin sen olduğunu koruyarak boşluğu doldurun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    içtiğini

    içtiğini: içen kişi senin ile belirtilmiştir. iç-tiğ-in-i çözümlemesinde -in ikinci tekil kişiyi, son -i nesne görevini gösterir; ç sonrasında t kullanılır, ünlü önünde k, ğ olur.

  2. Kahve içen kişinin ben olduğunu koruyarak boşluğu doldurun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    içtiğimi

    içtiğimi: kahveyi içen kişi ben, bilen kişi sensin. iç-tiğ-im-i içindeki -im bu ayrımı korur; sondaki -i yan cümleyi nesne yapar.

  3. Erken uyuyan çocuğa ilişkin inancı ifade edecek biçimi yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    uyuduğuna

    uyuduğuna: inanıyorum yönelme durumu istediği için uyuduğu-n-a biçimi gerekir. Üçüncü tekil kişi iyelik ekinden sonra araya n girer; uyuduğunu ise biliyorum ile kullanılabilir.

  4. o zamirini yan cümlenin öznesi olacak biçime dönüştürün.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    onun

    onun: çalışan kişi yan cümlenin öznesidir, bu nedenle o ilgi durumuna girer. Ana cümlenin biz öznesi biliyoruz üzerindedir; onun cinsiyet belirtmez.

Bugün kullan

İki öğrenciden çay ve kahve içenleri, üçüncü öğrenciden bunu bilen kişiyi temsil etmelerini isteyin. İçen kişiyi sabit tutup bilen kişiyi değiştirin; hangi ekin değiştiğini tartıştırın. Son olarak uyuma örneğinde biliyorum yerine inanıyorum getirterek durum ekini denetletin.