Bu derste odağı sıfat-fiil ekinin biçim seçimi ve iyelik ekiyle birleşmesi üzerinde tutun. Gördüğüm adam öbeğinde adamın görülen kişi olduğunu, görme işini ise konuşanın yaptığını belirletin. Yer bildiren bir adla da aynı yapıyı gösterin.

Temel fikir

Tahtada fiil tabanı + sıfat-fiil eki + iyelik eki sırasını kurup nitelenen adı sona ekleyin. Buradaki iyelik eki sahipliği değil, eylemi yapan kişiyi gösterir. Son ünlüye göre a/ı → ı, e/i → i, o/u → u, ö/ü → ü eşleşmelerini kullanın. ç f h k p s ş t seslerinden sonra ek t, diğer seslerden sonra d ile başlar. Tablodaki sekiz temel biçimi ünlüyle başlayan iyelik ekiyle birleştirirken k → ğ değişimini gösterin: gör + düğ + üm. Kişi dizisi gördüğüm, gördüğün, gördüğü, gördüğümüz, gördüğünüz, gördükleri biçimindedir; -leri/-ları önünde k korunur. Açık özne ilgi eki alır: senin seçtiğin renk. Onların açtıkları dükkân ve onların açtığı dükkân biçimlerinin ikisi de kullanılabilir. Yaşadığımız sokak örneğinde nitelenen adın nesne değil yer bildirdiğini fark ettirin.

Karşılaştırılacak kalıplar
Son ünlüTemel biçimÜnlüden önceBen ile örnek
a, ı-dık-dığ-tanıdığım
e, i-dik-diğ-bildiğim
o, u-duk-duğ-okuduğum
ö, ü-dük-düğ-gördüğüm
a, ı-tık-tığ-yaptığım
e, i-tik-tiğ-seçtiğim
o, u-tuk-tuğ-unuttuğum
ö, ü-tük-tüğ-ölçtüğüm

Örnekler

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenci gördüm adam yazarsa yalnızca harfi düzeltmeyin; gördüm biçiminin çekimli fiil, gördüğüm biçiminin ise burada bir adı niteleyen sıfat-fiil olduğunu karşılaştırın. Eki yalnız geçmiş zamanla eşleştirmesini de önleyin: tanıdığım insanlar bugün tanınan insanları anlatabilir. Zamanı bağlam belirler.

Kendin dene

  1. Boşluğu, gören kişinin ben olduğunu belirten sıfat-fiil biçimiyle doldurun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gördüğüm

    gördüğüm: Gören kişi konuşandır; bu yüzden son parça -üm olur. Tabandaki ö, ekte ü gerektirir ve iyelik ekinin ünlüsü sıfat-fiil ekindeki k sesini ğ biçimine dönüştürür.

  2. Boşluğu, seçen kişinin sen olduğunu belirten sıfat-fiil biçimiyle doldurun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    seçtiğin

    seçtiğin: seç- tabanının sonundaki ç, ekin t ile başlamasını gerektirir; e ünlüsü ise i biçimini seçtirir. Sondaki -in, seçme işini yapanın sen olduğunu belirtir.

  3. Boşluğu, okuyan kişilerin biz olduğunu belirten sıfat-fiil biçimiyle doldurun.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    okuduğumuz

    okuduğumuz: oku- ünlüyle bitse de ardından gelen d öncesinde kaynaştırma y sesine gerek yoktur. Okuyan kişiler biz olduğumuz için -umuz gelir; bu ek ünlüyle başladığından önceki k yumuşar.

  4. Boşluğu, açan kişilerin onlar olduğunu belirten sıfat-fiil biçimiyle doldurun; iki uyum biçimi de kabul edilir.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    açtıkları / açtığı

    açtıkları / açtığı: ç sonrasında ek t ile başlar. Açtıkları biçiminde -ları ünsüzle başladığı için k korunur; açtığı biçiminde -ı önünde yumuşar. Açık özne olan onların, ikinci biçimde de eylemi birden fazla kişinin yaptığını gösterir.

Bugün kullan

Öğrencilere üç fiil seçtirip eylemi yapanı ben, biz ve onlar olarak değiştirtin. Her biçimin yanına uygun bir ad ekletin; iyelik ekinin hangi kişiyi gösterdiğini ve yumuşamanın nerede gerçekleştiğini açıklamalarını isteyin.