Bu not, gereklilik anlatan üç kalıbı sınıfta yan yana göstermek isteyen öğretmenler içindir.

Temel fikir

gerek ve lazım ile fiil, -me/-ma ve iyelik ekiyle kurulur (gitmem gerek, gitmen lazım) ve bu iki sözcük hiç değişmez. zorunda ile fiil mastar kalır, kişi eki zorunda sözcüğüne gelir (gitmek zorundayım). Gerek olmadığını anlatmak için ad işlevli fiil yönelme durumuna girer: gitmene gerek yok.

Karşılaştırılacak kalıplar
Kişigerek / lazımzorunda
bengitmem gerekgitmek zorundayım
sengitmen gerekgitmek zorundasın
ogitmesi gerekgitmek zorunda
bizgitmemiz gerekgitmek zorundayız
sizgitmeniz gerekgitmek zorundasınız
onlargitmeleri gerekgitmek zorundalar

Örnekler

  • Yarın erken kalkmam gerek.Fiil -ma ile ad işlevi kazanır, -m kişiyi gösterir: kalkmam. gerek hiç değişmez.
  • Doktora gitmen lazım.
  • Akşama kadar çalışmak zorundayız.zorunda ile fiil mastar kalır, kişi eki zorunda sözcüğüne gelir: zorundayız.
  • Bugün ders çalışmak zorunda değilim.
  • Acele etmene gerek yok.Olumsuzu gerek yok kalıbıyla kurulur; kişi eki ad işlevli fiile yönelme durumuyla gelir: etmene.
  • Çocukların bu akşam erken yatması gerek.Özne bir addır ve tamlayan ekini alır (çocukların); ad işlevli fiil üçüncü kişi iyelik eki alır: yatması.
  • gitmemizgitme-me / -ma: isim-fiil ekimizİyelik eki, biz: -(i)miz / -(ı)mız / -(u)muz / -(ü)müz
  • Artık gitmemiz gerek.
  • Bu raporu bugün bitirmem gerekiyor.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenciler iki kalıbı karıştırır: Gitmem zorundayım yanlıştır, doğrusu gitmek zorundayım. Kişi ekinin fiile mi, zorunda sözcüğüne mi geldiğini tahtada renkle ayırın.

Kendin dene

  1. Ek getirin: kişi, ben.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    yatmam

    yatmam: yat- kalın ünlülü olduğu için ek -ma olur; -m kişiyi gösterir, gerek değişmez.

  2. Ek getirin: kişi, sen.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    göndermen

    göndermen: göndermek ince ünlülü olduğu için ek -me olur; ünlüden sonra -n araya ses girmeden eklenir.

  3. Cümleyi tamamlayın: zorunda.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    zorundayız

    zorundayız: zorunda ünlüyle bittiği için kişi ekinden önce kaynaştırma ünsüzü y gelir; mastar çalışmak değişmez.

  4. Ek getirin: kişi, sen; olumsuz.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    gelmene

    gelmene: gelme, -n ve yönelme durumu -e; yönelme durumu gerek yok kalıbına “senin için gerekmez” anlamını verir.

Bugün kullan

Öğrencilerden haftalarını anlatan dört cümle yazmalarını isteyin: ikisi gerek veya lazım, biri zorunda ile olsun, biri de yapmak zorunda olmadıkları bir şeyi anlatsın.