Öğrencilerin yapmamaları gereken şeyi söylemek için olumsuz gereklilik kipini kurmaları ve yasaklama ile zorunluluğun kalkması arasındaki farkı görmeleri için kısa bir not.
Temel fikir
Gereklilik kipi fiil kökünden sonra gelen olumsuzluk eki -me/-ma ile -meli/-malı biçimidir: gitmemeliyim, okumamalısınız. İki ek de son ünlüye göre büyük ünlü uyumuna uyar; kişi ekleri -yim, -sin, -yiz, -siniz, -ler (kalın ünlüde -yım, -sın, -yız, -sınız, -lar) ve üçüncü tekil kişide ek yoktur.
| Kişi | e i ö ü'den sonra | Örnek | a ı o u'dan sonra | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| ben | -memeliyim | gelmemeliyim | -mamalıyım | okumamalıyım |
| sen | -memelisin | gelmemelisin | -mamalısın | okumamalısın |
| o | -memeli | gelmemeli | -mamalı | okumamalı |
| biz | -memeliyiz | gelmemeliyiz | -mamalıyız | okumamalıyız |
| siz | -memelisiniz | gelmemelisiniz | -mamalısınız | okumamalısınız |
| onlar | -memeliler | gelmemeliler | -mamalılar | okumamalılar |
Örnekler
- Bu akşam eve geç gelmemelisin.Önce olumsuzluk eki, sonra gereklilik eki gelir: gel-me-meli-sin. -sin ikinci tekil kişi ekidir.
- Çocuklar yolda oynamamalı.
- Telefonu derse getirmemeliyiz.
- gitmemeliyimgitmemeliOlumsuz gereklilik eki: -memeli / -mamalıyimKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- okumamalısınızokumamalıOlumsuz gereklilik eki: -memeli / -mamalısınızKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- gelmemeliyizgelmemeliOlumsuz gereklilik eki: -memeli / -mamalıyizKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- yapmamalıydımyapmamalıOlumsuz gereklilik eki: -memeli / -mamalıydıEk eylemin geçmişi: -di (öğrenciydim)mGörülen geçmişte kişi ekleri (k tipi)-malı'dan sonra gelen -ydı bildirmeyi geçmişe taşır: yapmamalıydım, yapmamam gerekirdi demektir. Kişi eki -m, ekfiilin üzerindedir.
- Yarın gelmek zorunda değilsin.Burada -memeli yoktur: gelmemelisin yasaklar, gelmek zorunda değilsin zorunluluğu kaldırır. Bu yapı bu dersin düzeyini aşar.
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenciler gelmemelisin ile gelmek zorunda değilsin cümlelerini karıştırır; birincisi yasaklar ya da uyarır, ikincisi zorunluluğu kaldırır. Yabancı dili Türkçe olmayan öğrencilerde gelmeli değilsin gibi yanlış yasak kuruluşları da görülür.
Kendin dene
gel fiilinden "gelmemelisin" biçimini kurun: sen.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelmemelisin
gelmemelisin: gel kökünde ince ünlü e vardır, bu yüzden -me ve -meli gelir; -sin ikinci tekil kişidir.
yap fiilinden üçüncü tekil kişi biçimini kurun: o.
Cevabı veya örnek cevabı göster
yapmamalı
yapmamalı: yap kökünün son ünlüsü kalın adır, bu yüzden -ma ve -malı gelir; üçüncü tekil kişide kişi eki yoktur.
oku fiilinden birinci çoğul kişi biçimini kurun: biz.
Cevabı veya örnek cevabı göster
okumamalıyız
okumamalıyız: son ünlü kalın u olduğu için -mamalı gelir; sesli harfle biten sözcüğe kaynaştırma y ile -yız eklenir.
al fiilinden geçmişe taşınmış biçimi kurun: ben.
Cevabı veya örnek cevabı göster
almamalıydım
almamalıydım: -malı'dan sonra gelen -ydı anlamı geçmişe taşır (yapmamam gerekirdi); -m birinci tekil kişiyi gösterir.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
gel fiilinden "gelmemelisin" biçimini kurun: sen.
yap fiilinden üçüncü tekil kişi biçimini kurun: o.
oku fiilinden birinci çoğul kişi biçimini kurun: biz.
al fiilinden geçmişe taşınmış biçimi kurun: ben.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilerden ortak bir ev ya da sınıf için üç kural yazmalarını isteyin; her kuralda -me/-ma ile -meli/-malı çiftinin ünlü uyumunu işaretlesinler.