Bu derste öğrencinin yalnızca anlamı tanımasını değil, zarf-fiil grubunun iki kanadını aynı fiilden doğru kurmasını hedefleyin. Önce gerçekleşen olayı ve hemen ardından gelen eylemi bir zaman çizgisinde gösterin. Sözcük zincirleri, cümlelerdeki edilgen çiftlerin yalnızca olumlu kanadını çözümler; bütün yapı iki ayrı sözcüktür.
Temel fikir
Olumlu geniş zaman biçimini aynı fiilin -maz/-mez biçimi izler: görür görmez. Ünlüyle biten gövde -r alır. Ünsüzle biten tek heceli gövdelerde çoğunlukla -ar/-er kullanılır; alır, gelir gibi istisnaları ayrıca hatırlatın. Çok heceli ünsüz sonlu gövdelerde -ır/-ir/-ur/-ür seçilir. Olumsuz kanatta son ünlü kalınsa -maz, inceyse -mez gelir. Edilgenlik iki kanatta da korunur: açılır açılmaz. gider gitmez ve eder etmez çiftlerinde ünsüz değişimi yalnızca olumlu kanatta görülür. Yapının kendisi kişi eki almaz; zaman ve kişi ana yüklemde belirtilir.
| Olumlu ek | Olumsuz ek | Fiil | İkili yapı |
|---|---|---|---|
| -r | -maz | aramak | arar aramaz |
| -r | -mez | beklemek | bekler beklemez |
| -ar | -maz | bakmak | bakar bakmaz |
| -er | -mez | geçmek | geçer geçmez |
| -ır | -maz | almak | alır almaz |
| -ir | -mez | gelmek | gelir gelmez |
| -ur | -maz | olmak | olur olmaz |
| -ür | -mez | görmek | görür görmez |
| -er | -mez | gitmek | gider gitmez |
| -er | -mez | etmek | eder etmez |
| -r | -mez | demek | der demez |
| -r | -mez | yemek | yer yemez |
Örnekler
- Haberi alır almaz dışarı çıktık.
- Sen gider gitmez toplantı başlayacak.
- Kapı açılır açılmaz içeri girdik.
- Yeni başkan seçilir seçilmez toplantı başladı.
- Adres yazılır yazılmaz kâğıdı katladım.
- Ben eve gelir gelmez kediyi besleyeceğim.
- açılıraçılEdilgenlik eki: -ıl / -il / -ul / -ülırGeniş zaman eki: -ir, -ar, -er
- seçilirseçilEdilgenlik eki: -ıl / -il / -ul / -ülirGeniş zaman eki: -ir, -ar, -er
- yazılıryazılEdilgenlik eki: -ıl / -il / -ul / -ülırGeniş zaman eki: -ir, -ar, -er
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci ben öznesini görünce gelirim gelmem yazabilir. Bu, istenen zaman zarfını kurmaz; ben gelir gelmez biçiminde ikinci kanadın -z sesini koruduğunu denetleyin. Ayrıca özne ortaklığını zorunlu göstermeyin: Sen gider gitmez toplantı başlayacak cümlesinde iki ayrı özne vardır.
Kendin dene
Birinin görmesinin hemen ardından anlamını veren iki sözcüklü yapıyı kurun.
Cevabı veya örnek cevabı göster
görür görmez
görür görmez: gör- kökündeki ince yuvarlak ö, olumlu ekte ü gerektirir. Olumsuz ekin ünlüsü yuvarlaklaşmaz; ince sıradan -mez seçilir.
Birinin gitmesinin hemen ardından anlamını veren iki sözcüklü yapıyı kurun.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gider gitmez
gider gitmez: -er ünlüyle başladığı için kökün sonundaki t, d olur. -mez ünsüzle başladığından ikinci kanatta git- korunur; iki biçim farklı fiiller değildir.
Kapının açılmasının hemen ardından içeri girildiğini iki sözcükle belirtin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
açılır açılmaz
açılır açılmaz: Kapı açma işini yapan değil, bu işten etkilenen varlıktır. Bu yüzden her iki kanatta edilgen -ıl bulunur; içeri girme, açılmanın hemen ardından gerçekleşir.
Eve gelmenin hemen ardından kedinin besleneceğini iki sözcükle belirtin.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelir gelmez
gelir gelmez: Eve gelen kişi ben ile bellidir. besleyeceğim biçimi gelecek zamanı ve birinci tekil kişiyi taşıdığı için zarf-fiil grubuna ayrıca kişi eki eklenmez.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Birinin görmesinin hemen ardından anlamını veren iki sözcüklü yapıyı kurun.
Birinin gitmesinin hemen ardından anlamını veren iki sözcüklü yapıyı kurun.
Kapının açılmasının hemen ardından içeri girildiğini iki sözcükle belirtin.
Eve gelmenin hemen ardından kedinin besleneceğini iki sözcükle belirtin.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilere bir haberin alınmasını ve bir kapının açılmasını gösteren iki durum verin. Hemen ardından yapılanları yazdırın; iki kanatta fiilin ve çatının aynı kalmasını, kişi ekinin ana yüklemde bulunmasını denetletin.