Verleden tijd met -di: wat er gebeurde

Het idee

Het Turks meldt iets wat voorbij is met -di op de kale werkwoordsstam, gevolgd door een persoonsuitgang: gel-di-m, yap-tı-n, kal-dı-k. De volgorde is altijd stam, -di, persoon. Gebruik het voor iets wat afgelopen is, meestal met een tijdwoord als dün (gisteren), geçen hafta (vorige week) of az önce (zonet). In de derde persoon enkelvoud is er geen persoonsuitgang: Ali geldi. Welke van de acht vormen van -di je schrijft, hangt af van de klinkerharmonie en de laatste klank van de stam.

Voorbeelden

• Ben dün kitap aldım.Ik heb gisteren een boek gekocht.Het voornaamwoord ben mag wegvallen, want -m zegt al „ik”: Dün kitap aldım.
• Ali bu sabah erken kalktı.Ali is vanochtend vroeg opgestaan.
• Biz geçen hafta İstanbul'a gittik.We zijn vorige week naar Istanbul gegaan.
• Sen telefonu nereye koydun?Waar heb je de telefoon neergelegd?
• Çocuklar dün parkta çok koştu.De kinderen hebben gisteren veel in het park gerend.Bij een meervoudig onderwerp blijft het werkwoord meestal enkelvoud: koştu. Koştular is ook juist als het om mensen gaat.
• Az önce yemek yedim.Ik heb net gegeten.Ook „net gedaan” zeg je in het Turks met de gewone verleden tijd: az önce geeft aan hoe kort geleden het was, een andere vorm is niet nodig.
• yedimik heb gegetenye·di-di, -dı, -du, -dü, -ti: de verleden tijd (geldi, yaptı)·mPersoonsuitgangen van de verleden tijd: -m, -n, -k, -niz, -ler
• kalktıkwe zijn opgestaankalk·tı-di, -dı, -du, -dü, -ti: de verleden tijd (geldi, yaptı)·kPersoonsuitgangen van de verleden tijd: -m, -n, -k, -niz, -ler
• gördünüzjullie hebben gezien / u hebt geziengör·dü-di, -dı, -du, -dü, -ti: de verleden tijd (geldi, yaptı)·nüzPersoonsuitgangen van de verleden tijd: -m, -n, -k, -niz, -ler

Let op

De persoon staat op het werkwoord, dus de kale vorm past niet bij elk onderwerp: Ben geldi is fout, het moet Ben geldim zijn of gewoon Geldim, en bij biz hoort -k: geldik, niet geldim. Er is geen aparte vorm voor „net”: Az önce geldim betekent zowel „ik kwam zonet” als „ik ben net gekomen”.

Probeer het zelf

1. Schrijf de verleden tijd: Ik ben gisteren naar school gegaan. (git- = gaan)

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   gittim

   gittim: de stam git- eindigt op de stemloze klank t, dus -ti, en -m staat voor ben; de t staat dubbel en de stam wordt niet zacht zoals in gidiyorum.

2. Schrijf de verleden tijd: Wat heb je gisteren gedaan? (yap- = doen)

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   yaptın

   yaptın: yap- eindigt op stemloze p, dus de uitgang begint met t, en de achterklinker a geeft -tı; -n staat voor sen.

3. Schrijf de verleden tijd: Gisteren zijn we thuisgebleven. (kal- = blijven)

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   kaldık

   kaldık: kal- + -dı + -k; bij biz hoort -k, niet -m.

4. Schrijf de verleden tijd: Ali is gisteren vroeg gekomen. (gel- = komen)

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   geldi

   geldi: in de derde persoon enkelvoud is er geen persoonsuitgang, het onderwerp Ali volstaat; met -m zou het „ik” worden.

Gebruik het vandaag

Schrijf vier zinnen over gisteren: een over jezelf, een over een vriend of vriendin, een over je familie en een over jou en iemand anders samen. Onderstreep in elke zin de stam, -di en de persoonsuitgang.