Bu derste amaç ek fiilin çekimlerini yeniden ezberletmek değil, aynı ad soylu yüklemi dört ayrı bağlamda kullandırmaktır. Tahtaya bir oda çizin; geçmişte bilinen bir durum, sonradan öğrenilen bilgi, koşul ve bir olayın sürdüğü sıradaki durum için ayrı bağlamlar oluşturun.
Temel fikir
İdi geçmişteki durumu bildirir; imiş duyulan, çıkarılan ya da sonradan fark edilen bilgiyi sunar. İse koşul kurar, iken başka bir olayın zaman çerçevesini verir. Bunları dört zaman olarak adlandırmayın; iken zarf-fiil biçimidir. Sessizdi, sessizmiş, sessizse, sessizken dizisini bağlam değiştirerek karşılaştırın. Sessiz idi, sessiz imiş, sessiz ise, sessiz iken ayrı yazımları da doğrudur. Bitişik yazımda uyum ve ünlüden sonra y görülür; -ken değişmez: hastayken. Kişi eklerinin yerini hazırdım, hazırmışım, hazırsam üzerinden gösterin; iken kendi kişi ekini almaz. Olumsuz ad cümlesinde ek fiil değil üzerine gelir: sıcak değilmiş. Boş muydu? sorusunda geçmişlik soru ekinden sonradır. Fiil yüklemindeki işlevi çalışıyor idi → çalışıyordu ile ilişkilendirin. Üçüncü kişide yalın bildirim oda boş olabilir; gelecek için boş olacak yapısında olmak kullanılır.
| İşlev | Ayrı → bitişik |
|---|---|
| Geçmişteki durum | sessiz idi → sessizdi |
| Aktarılan veya sonradan fark edilen durum | sessiz imiş → sessizmiş |
| Koşul | sessiz ise → sessizse |
| Eş zamanlı durum | sessiz iken → sessizken |
Örnekler
- Dün koridor oldukça sessizdi.
- Bugün atölye kapalıymış.
- Gençken her hafta yüzerdik.
- Bu raf sağlamsa kutuları buraya koyalım.
- Çorba henüz sıcak değilmiş.
- Dün bu oda boş muydu?
- Biz geldiğimizde jeneratör çalışıyordu.
- Yarın bütün sandalyeler temiz olacak.
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci, okul dil bilgisindeki “öğrenilen geçmiş zaman” adından dolayı imiş bulunan her cümleyi geçmişe taşıyabilir. Bugün atölye kapalıymış örneğinde bilginin yeni öğrenilmesi ile kapanmanın zamanını ayırt ettirin. Sağlamsa koşulu ile sağlamken zaman çerçevesini de aynı anlamda kabul etmeyin.
Kendin dene
Dün depo ___ . cümlesini boş ile geçmişteki bir durumu bildirecek biçimde tamamlayın. Yalnızca eksik yüklemi yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
boştu / boş idi
boştu / boş idi: Depoya ilişkin durum dün için bildiriliyor. Bitişik biçimde ötümsüz ş sonrasında t, son ünlü o nedeniyle u kullanılır.
Bir iş arkadaşınız salonun şu an sessiz olduğunu söyledi. Şimdi salon ___ . cümlesini sessiz ile bu bilgiyi aktaran bir yüklem kurarak tamamlayın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
sessizmiş / sessiz imiş
sessizmiş / sessiz imiş: Bilgi bir iş arkadaşından geliyor; şimdi durumun sürdüğü zamanı belirliyor. Öğrencinin yalnızca biçime bakıp geçmiş anlamı vermediğini kontrol edin.
Oda ___ pencereyi açalım. cümlesini sıcak ile tamamlayın. Odanın sıcak olması önerinin koşulu olsun; yalnızca eksik biçimi yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
sıcaksa / sıcak ise
sıcaksa / sıcak ise: Pencereyi açma önerisi odanın sıcak olması koşuluna bağlıdır. Sıcakken yazılırsa koşul yerine zaman ilişkisi kurulur.
Çocuklar ___ televizyonu açmadık. cümlesini hasta ile tamamlayın. Çocukların hasta olduğu sırayı anlatın; yalnızca eksik biçimi yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
hastayken / hasta iken
hastayken / hasta iken: Çocukların hastalığı, televizyonu açmama olayının zaman çerçevesidir. Bitişik yazımda a sonrasında y gerekir; kalın ünlüye rağmen -ken değişmez.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Dün depo ___ . cümlesini boş ile geçmişteki bir durumu bildirecek biçimde tamamlayın. Yalnızca eksik yüklemi yazın.
boştu / boş idi
Bir iş arkadaşınız salonun şu an sessiz olduğunu söyledi. Şimdi salon ___ . cümlesini sessiz ile bu bilgiyi aktaran bir yüklem kurarak tamamlayın.
sessizmiş / sessiz imiş
Oda ___ pencereyi açalım. cümlesini sıcak ile tamamlayın. Odanın sıcak olması önerinin koşulu olsun; yalnızca eksik biçimi yazın.
sıcaksa / sıcak ise
Çocuklar ___ televizyonu açmadık. cümlesini hasta ile tamamlayın. Çocukların hasta olduğu sırayı anlatın; yalnızca eksik biçimi yazın.
hastayken / hasta iken
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Bir oda için dört bağlam kartı hazırlayın: dün boştu, bugün sessiz olduğu haber verildi, sıcak olması pencereyi açmanın koşulu, boş olduğu sırada bir iş yapıldı. Öğrencilerden uygun yüklemi seçmelerini, zaman ipucunu göstermelerini ve seçmedikleri biçimin anlamı nasıl değiştireceğini açıklamalarını isteyin.