Ünlüyle biten bir adda kaynaştırma harflerini ve sayıdan sonra tekil kullanımı göstermek için kısa bir öğretmen notu.

Temel fikir

Ayakkabı kalın ünlü ı ile biten bir addır; ekleri a ve ı ünlüleriyle gelir (ayakkabılar). Belirtme ve yönelme ekinden önce y (ayakkabıyı, ayakkabıya), tamlayan ekinden önce n (ayakkabının) kaynaşır; bulunma ve ayrılma eklerinde kaynaştırma yoktur. Üçüncü kişi iyeliğinden (ayakkabısı) sonra her hâl eki n alır. Ad ünlüyle bittiği için ünsüz yumuşaması görülmez.

Karşılaştırılacak kalıplar
Ekayakkabıayakkabımayakkabısı
—ayakkabıayakkabımayakkabısı
-ler/-larayakkabılarayakkabılarımayakkabıları
-iayakkabıyıayakkabımıayakkabısını
-eayakkabıyaayakkabımaayakkabısına
-deayakkabıdaayakkabımdaayakkabısında
-denayakkabıdanayakkabımdanayakkabısından
-inayakkabınınayakkabımınayakkabısının

Örnekler

  • Yeni ayakkabılarımı bugün giydim.Üç ek sabit sırayla gelir: ayakkabı·lar·ım·ı, yani çokluk, iyelik, belirtme. Sıfat olan yeni değişmez.
  • Ayakkabıyı kapının önüne bıraktım.Belirli nesne belirtme hâli alır ve araya y kaynaşır: ayakkabıyı. Tekil biçim çifti de anlatabilir; bağlam gösterir.
  • Annem bana yeni ayakkabı aldı.Belirsiz nesne belirtme eki almaz: yeni ayakkabı, yeni ayakkabıyı değil. Yönelme hâlindeki bana kimin için olduğunu söyler.
  • Üç çift ayakkabım var.Sayı çiftleri sayar, bu yüzden çift ve ayakkabı tekil kalır; iyelik eki -m öbeğin sonunda durur: ayakkabım.
  • Ayakkabıda bir delik var.Bulunma eki -da: ad ünlüyle bittiği için kaynaştırma gerekmez; kalın ünlü ı eki -da yapar, -de değil.
  • Bu ayakkabının tabanı çok kalın.Tamlayan eki alırken ayakkabı araya n alır: ayakkabının; tamlanan da iyelik eki alır: taban tabanı olur. İki ek birlikte gelir.
  • ayakkabılarımızdanayakkabılarÇoğul eki: -ler / -larımızİyelik eki, biz: -(i)miz / -(ı)mız / -(u)muz / -(ü)müzdanAyrılma durumu eki: -den / -dan / -ten / -tanSıra sabittir: çokluk -lar, iyelik -ımız, hâl -dan. Ötümlü z'den sonra hâl eki d ile başlar.
  • ayakkabısınaayakkabısıÜçüncü kişi iyelik eki: -i / -ı / -u / -ü ve -sinaYönelme durumu eki: -e / -a / -ye / -yaİyelik ekinden (-sı) sonra yönelme eki n kaynaştırması alır: ayakkabısına, ayakkabısıya değil. Bu biçim "onun" için tek biçimdir, cinsiyet ayrımı yapmaz.

Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.

Dikkat et

Öğrenciler sayıdan sonra çoğul kullanır (iki çift ayakkabılar), kaynaştırmayı unutup ayakkabıa yazar ya da sözcüğü ayırıp ayak kabı yazar. Sayı ve çift varken ad tekil kalır; sözcük bitişik ve çift kk ile yazılır.

Kendin dene

  1. ayakkabı sözcüğüne belirtme ekini ekleyin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    ayakkabıyı

    ayakkabıyı: ünlüyle biten ada belirtme eki gelirken araya y kaynaşır; kalın ünlü ı eki -ı yapar.

  2. ayakkabı sözcüğünü benim iyeliğiyle ve ayrılma hâliyle yazın.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    ayakkabımdan

    ayakkabımdan: ayakkabım ötümlü m ünsüzüyle biter, bu yüzden ek d ile başlar; son ünlü kalın ı olduğu için ek -dan olur.

  3. ayakkabı sözcüğüne çokluk ve üçüncü kişi iyeliği ekleyin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    ayakkabıları

    ayakkabıları: önce çokluk eki -lar, sonra r ünsüzünden sonra iyelik eki -ı gelir; kaynaştırma gerekmez.

  4. Çokluk eki eklemeyin.

    Cevabı veya örnek cevabı göster

    ayakkabı

    ayakkabı: çift çiftleri zaten sayar; sayıdan sonra ad tekil kalır.

Bugün kullan

Öğrencilerden ayakkabılarıyla ilgili dört cümle yazmalarını isteyin: belirtme, yönelme, bulunma ve sayı ile çift; kaynaştırma harflerinin altını çizsinler.