Bu öğretmen notu, dilek-şart ekinden sonra gelen kişi eklerini çalıştırmak içindir. Koşulun anlamını yeniden anlatmak yerine öğrencinin gelsem ile gelsen arasındaki tek seslik farktan özneyi bulmasına odaklanın. Özne zamirini kaldırarak biçimin tek başına ne söylediğini sorun.
Temel fikir
Dilek-şart çekiminde kişi sırasıyla -m, -n, sıfır ek, -k, -niz/-nız ve -ler/-lar ile gösterilir. Tablodaki ∅, üçüncü tekil kişide ayrıca kişi eki bulunmadığını belirtir. -se sonrasında -niz, -sa sonrasında -nız gelir; kökün ünlüsüne geri dönülmez. Siz, bir kişiye saygılı hitap için de kullanılır. Açıkça belirtilen insan özne çoğul olduğunda yüklemde çoğul eki zorunlu değildir: onlar katılsa ve onlar katılsalar mümkündür. Tabloda çoğul kişi ekinin bulunduğu biçim gösterilmiştir.
| Kişi | Kişi eki | gel- ile | yap- ile |
|---|---|---|---|
| ben | -m | gelsem | yapsam |
| sen | -n | gelsen | yapsan |
| o | ∅ | gelse | yapsa |
| biz | -k | gelsek | yapsak |
| siz | -niz / -nız | gelseniz | yapsanız |
| onlar | -ler / -lar | gelseler | yapsalar |
Örnekler
- Birlikte çalışsak işi bitirirdik.
- Siz seçseniz biz hazırlardık.
- Onlar katılsa toplantı uzardı.
- gelsemgelseŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasımDilek-şart çekiminde kişi ekleri
- gelsengelseŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasınDilek-şart çekiminde kişi ekleri
- okusakokusaŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasıkDilek-şart çekiminde kişi ekleri
- görsenizgörseŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasınizDilek-şart çekiminde kişi ekleri
- yapsanızyapsaŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasınızDilek-şart çekiminde kişi ekleri
- gelselergelseŞart eki -se / -sa: biçim ve ek sırasılerDilek-şart çekiminde kişi ekleri
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenci bildiği -iz ekini genelleyerek gelseyiz diyebilir; gelsek biçimini geldik ile karşılaştırın. Görsenüz yazımında ise kişi değil ünlünün kaynağı karıştırılmıştır: gör-se-niz zincirinde son ünlüyü öğrenciye işaretletin.
Kendin dene
Ben kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelsem
gelsem: Gelmesi düşünülen kişi konuşanın kendisidir; gelse biçimine yalnızca m eklenir. Araya ünlü ya da y koymaya gerek yoktur.
Sen kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelsen
gelsen: Tek bir kişiye samimi hitap edildiği için n yeterlidir. Gelseniz cevabı ise hitabı çoğula veya saygılı kullanıma taşır.
Biz kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
okusak
okusak: Okuyacak kişiler konuşanı da kapsadığı için birinci çoğul kişi eki k gerekir. Kökün u ünlüsü -sa seçimini belirlemiştir; kişi ekinde yeni bir ünlü oluşturmaz.
Siz kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
görseniz
görseniz: Siz için gereken ekin ünlüsü, kökteki ö yerine hemen önündeki -se ekinin e ünlüsüne uyar. Bu nedenle niz yazılır.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
Ben kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Sen kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Biz kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Siz kişisi için sözcüğün tamamını yazın.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilere gel- ve yap- köklerini altı kişide çektirin. Zamirleri kapatıp kişi eklerini bulmalarını isteyin. Ardından ilk örnekte iki yüklemi de birinci çoğul kişiden ikinci çoğul kişiye dönüştürtün; özne değişiminin iki bölüme de yansıdığını denetleyin.