Yeterlik fiilinin olumsuzunu öğreten öğretmenler için kısa bir not; olumlu biçim ayrı bir sayfada işlenir.
Temel fikir
Yeterlik fiilinin olumsuzu, -(y)ebil- yerine -(y)eme- ya da -(y)ama- getirilerek kurulur: gelemiyorum, yapamadım, gidemem. Ünlüyle biten köklerde araya y girer (bekleyemem); ye- ve de- kökleri yi-, di- olur (yiyemem).
| Zaman | İnce ünlü | Kalın ünlü |
|---|---|---|
| geniş zaman | gelemem | yapamam |
| şimdiki zaman | gelemiyorum | yapamıyorum |
| görülen geçmiş zaman | gelemedim | yapamadım |
| gelecek zaman | gelemeyeceğim | yapamayacağım |
| ünlüyle biten kök, geniş zaman | bekleyemem | okuyamam |
Örnekler
- Telefon çalışmıyor, seni arayamıyorum.Çalışmıyor düz olumsuzdur; arayamıyorum ise yeterlik olumsuzudur: bir engel var, arama işi yapılamıyor.
- Ali dün akşam hiç uyuyamadı.
- Çocuk bu kutuyu kaldıramaz.Geniş zamanın olumsuzunda üçüncü kişi -z ile biter: kaldıramaz. Ben için kaldıramam, biz için kaldıramayız olur.
- okuyamıyorumokuyamı-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekiyorŞimdiki zaman eki: -iyor / -ıyor / -uyor / -üyorumKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- gidemeyeceğizgideme-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekiyeceğGelecek zaman eki: -ecek / -acakizKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- Ali bu soruyu çözemedi.
- Sabahları hiçbir şey yiyemem.ye- ve de- fiilleri bu ekten önce yi- ve di- olur: yiyemem, diyemem.
- Bugün gelmiyorum.Gelmiyorum düz olumsuzdur; nedeni söylemez. Gelemiyorum ise bir engel olduğunu bildirir.
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenciler “yapamıyorum” demek isterken düz olumsuzluk ekini kullanır (gelmiyorum); bu cümle engel bildirmez, yalnızca gelinmediğini söyler. Farkı bir cümle çiftiyle gösterin: gelmem ile gelemem.
Kendin dene
gelmek fiilinin -yor zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelemiyorum
gelemiyorum: gel ince ünlülü olduğu için -eme- gelir; şimdiki zamanda -emiyor olur.
çalışmak fiilinin geçmiş zamanında, birinci çoğul kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
çalışamadık
çalışamadık: çalış kalın ünlülü olduğu için -ama- gelir; ardından geçmiş zaman -dı ve biz için -k eklenir.
beklemek fiilinin geniş zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
bekleyemem
bekleyemem: kök ünlüyle bittiği için araya y girer; geniş zamanda ben için ek -m olur.
gitmek fiilinin -yor zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gidemiyorum
gidemiyorum: git kökünün t ünsüzü ünlü önünde d olur; sonra -emiyor ve -um gelir.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
gelmek fiilinin -yor zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
çalışmak fiilinin geçmiş zamanında, birinci çoğul kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
beklemek fiilinin geniş zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
gitmek fiilinin -yor zamanında, birinci tekil kişide yeterlik olumsuzunu yazın.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilerden bu hafta yapamayacakları dört şeyi nedenleriyle yazmalarını ve her fiilde ünlü uyumuna ve araya giren y sesine bakmalarını isteyin.