Yeterlik fiilinin olumsuzunu kurmak ve düz olumsuzdan ayırmak için kısa bir öğretmen notu.
Temel fikir
Yeterliğin olumsuzu, gövdeye ünlü uyumuna göre -eme- ya da -ama- getirilerek yapılır: gelemem, bakamam. Ünlüyle biten gövdede kaynaştırma ünsüzü y girer: okuyamam. Şimdiki zamanda ek daralır: gelemiyorum.
| Gövde | Biçim | Yapamam (geniş) | Yapamıyorum (şimdi) | Yapamadım (geçmiş) |
|---|---|---|---|---|
| gel | -eme- | gelemem | gelemiyorum | gelemedim |
| gör | -eme- | göremem | göremiyorum | göremedim |
| bak | -ama- | bakamam | bakamıyorum | bakamadım |
| kalk | -ama- | kalkamam | kalkamıyorum | kalkamadım |
| oku | -yama- | okuyamam | okuyamıyorum | okuyamadım |
| söyle | -yeme- | söyleyemem | söyleyemiyorum | söyleyemedim |
| git | -eme- (gid-) | gidemem | gidemiyorum | gidemedim |
| ye | -yeme- (yi-) | yiyemem | yiyemiyorum | yiyemedim |
Örnekler
- Bugün sinemaya gelemiyorum.Özne düşmüştür. -yor'dan önce -eme- ekinin sonundaki e daralır ve i olur: gel-emi-yor-um.
- Annem telefonu bulamadı.
- Biz bu kapıyı açamıyoruz.
- Bu akşam gelemem.Bu akşam gelmem karşılaştırın: istemediği için gelmez. -eme- bir engeli, yalın -me- ise isteksizliği ya da alışkanlığı gösterir.
- Yarın okula gidemem.git fiilinde t, ünlüyle başlayan ekten önce d olur: gid-emem. Gitemem yanlıştır; gitmem ise gitmeyeceğim anlamına gelir.
- Acı yiyemem.ye- ve de- fiilleri -eme- ekinden önce yi- ve di- olur: yi-y-eme-m, di-y-eme-m. Yemem ise yemeyeceğim demektir.
- gelememgeleme-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekimGeniş zaman kişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz, -ler
- okuyamadımokuyKaynaştırma ünsüzü -y-: arabaya, kapıyıama-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekidıGörülen geçmiş zaman eki: -di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tümGörülen geçmişte kişi ekleri (k tipi)
- bakamıyorsunbakamı-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekiyorŞimdiki zaman eki: -iyor / -ıyor / -uyor / -üyorsunKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
- gelemeyeceğizgeleme-eme / -ama: olumsuz yeterlik ekiyKaynaştırma ünsüzü -y-: arabaya, kapıyıeceğGelecek zaman eki: -ecek / -acakizKişi ekleri: -im, -sin, -iz, -siniz
Sesli okuma, cihazındaki yapay bir Türkçe sesi kullanır. Ses kalitesi ve kullanılabilirliği değişebilir; telaffuzunu değerlendirmez.
Türkçe cihaz sesi bulunamadı. Metni yine de okuyabilirsin.
Dikkat et
Öğrenciler gelmem ile gelemem'i karıştırır; ilki isteksizliği, ikincisi engeli bildirir. gitmek ve yemek fiilleri de gidemem, yiyemem biçimine girer.
Kendin dene
gel fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geniş zaman) yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelemem
gelemem: son ünlü ince e olduğu için -eme-, ardından geniş zaman kişi eki -m.
oku fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geçmiş zaman) yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
okuyamadım
okuyamadım: ünlüyle biten gövdede y girer; kalın u nedeniyle -ama-, sonra -dı ve -m gelir.
git fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geniş zaman) yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gidemem
gidemem: git fiilinin t'si ünlüyle başlayan ekten önce d olur; gitemem yanlıştır.
Bu akşam gelmemeyi seçiyorsunuz; sizi engelleyen bir şey yok. gel fiilinin yalın olumsuzunu yazın.
Cevabı veya örnek cevabı göster
gelmem
gelmem: konuşan gelmemeyi seçiyor, bir engel yok; bu yüzden yalın -me- gerekir, -eme- değil.
Alıştırma turu
Soruları cevapla, ardından mümkün olduğunda Türkçe cümleleri ve sözcükleri yeniden kur. Puanını kaydediyoruz.
gel fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geniş zaman) yazın.
oku fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geçmiş zaman) yazın.
git fiilinden birinci kişi için olumsuz yeterlik biçimini (geniş zaman) yazın.
Bu akşam gelmemeyi seçiyorsunuz; sizi engelleyen bir şey yok. gel fiilinin yalın olumsuzunu yazın.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Kelimelere doğru sırayla dokun.
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
Bu sözcüğü oluşturmak için parçalara doğru sırayla dokun:
İlerlemeni koru
Alıştırma sonuçlarını hesabına kaydetmek için ücretsiz kaydol.
Kaydol ve kaydetZaten hesabım varBugün kullan
Öğrencilerden bu hafta yapamayacakları üç şeyi yazmalarını ve her cümlede gövdeyi, ekin biçimini ve zaman ekini göstermelerini isteyin.