-eme / -ama: niet kunnen

Het idee

Zet -eme- achter een stam met een voorklinker als laatste klinker (e i ö ü) en -ama- achter een stam met een achterklinker (a ı o u), en voeg dan de tijdsuitgang toe: gel-eme-m, bak-ama-m. Eindigt de stam op een klinker, dan komt eerst een y: okuyamam, söyleyemem. In de onvoltooid tegenwoordige tijd wordt de klinker smaller: gelemiyorum, bakamıyorum.

Voorbeelden

• Bugün sinemaya gelemiyorum.Ik kan vandaag niet naar de bioscoop komen.Het voornaamwoord valt weg. Voor -yor wordt de laatste e van -eme- een i: gel-emi-yor-um.
• Annem telefonu bulamadı.Mijn moeder kon de telefoon niet vinden.
• Biz bu kapıyı açamıyoruz.Wij kunnen deze deur niet openen.
• Bu akşam gelemem.Vanavond kan ik niet komen.Vergelijk Bu akşam gelmem: vanavond kom ik niet, uit keuze. Met -eme- houdt iets je tegen; met gewoon -me- weiger je of doe je het gewoon niet.
• Yarın okula gidemem.Morgen kan ik niet naar school gaan.Het werkwoord git maakt van t een d voor een klinker: gid-emem. Gitemem is fout, en gitmem zou betekenen: ik ga niet.
• Acı yiyemem.Pittig eten kan ik niet.De werkwoorden ye- en de- worden voor -eme- yi- en di-: yi-y-eme-m, di-y-eme-m. Yemem zou betekenen: ik eet het niet.
• gelememIk kan niet komengel·eme-eme / -ama: niet kunnen·mPersoonsuitgangen van de aoristus: -im, -sin, -iz, -siniz, -ler
• okuyamadımIk kon niet lezenoku·yTussenklank -y-: de y tussen klinkers·ama-eme / -ama: niet kunnen·dı-di, -dı, -du, -dü, -ti: de verleden tijd (geldi, yaptı)·mPersoonsuitgangen van de verleden tijd: -m, -n, -k, -niz, -ler
• bakamıyorsunje kunt niet kijkenbak·amı-eme / -ama: niet kunnen·yor-iyor / -ıyor / -uyor / -üyor: nu bezig·sun-im / -sin / -iz / -siniz: ik ben, je bent, wij zijn
• gelemeyeceğizwe zullen niet kunnen komengel·eme-eme / -ama: niet kunnen·yTussenklank -y-: de y tussen klinkers·eceğ-ecek / -acak: de toekomende tijd·iz-im / -sin / -iz / -siniz: ik ben, je bent, wij zijn

Let op

Gewoon -me- is niet „niet kunnen“: gelmem betekent „ik kom niet“ of „ik zal niet komen“. Twee werkwoorden veranderen ook: git- geeft gidemem en ye- geeft yiyemem, niet gitemem of yemem.

Probeer het zelf

1. Zeg ik kan niet komen: vorm het van gel (komen), eerste persoon.

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   gelemem

   gelemem: de laatste klinker van gel is e, een voorklinker, dus -eme-, daarna de aoristuitgang -m.

2. Zeg ik kon niet lezen: vorm het van oku (lezen), verleden tijd, eerste persoon.

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   okuyamadım

   okuyamadım: oku eindigt op een klinker, dus eerst y; de achterklinker u geeft -ama-, daarna -dı en -m.

3. Zeg ik kan niet gaan: vorm het van git (gaan), eerste persoon.

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   gidemem

   gidemem: git maakt van t een d voor de klinker van -eme-, dus gitemem is fout.

4. Je kiest ervoor vanavond niet te komen; niets houdt je tegen. Gebruik de gewone ontkenning van gel (komen).

   Toon het antwoord of een voorbeeldantwoord

   gelmem

   gelmem: de spreker kiest ervoor niet te komen, dus gewoon -me- klopt; -eme- zou zeggen dat iets hem tegenhoudt.

Gebruik het vandaag

Schrijf drie zinnen over dingen die je deze week niet kunt. Omcirkel in elke zin de stam, -eme- of -ama- en de tijdsuitgang.